Kuriozitete interesante
Hysni Baliu
1. Trupi i njeriut lëshon dritë
Trupi ynë lëshon vazhdimisht një dritë tepër të dobët, të quajtur emetim ultra i dobët fotonik. Ajo krijohet nga reaksionet kimike që ndodhin brenda qelizave, veçanërisht gjatë proceseve metabolike.
Kjo dritë është rreth një mijë herë më e dobët sesa mund të dallojë syri i njeriut, prandaj ne nuk shkëlqejmë dukshëm në errësirë. Megjithatë, kamera jashtëzakonisht të ndjeshme mund ta regjistrojnë atë.
Intensiteti i shkëlqimit ndryshon gjatë ditës dhe nuk është i njëjtë në çdo pjesë të trupit. Me fjalë të tjera, njeriu është vërtet një burim i vogël drite, vetëm se sytë tanë nuk janë të aftë ta shohin.
2. Kujtesa nuk është një film i ruajtur
Sa herë që kujtojmë një ngjarje, nuk e hapim thjesht një regjistrim të pandryshuar. Truri e rindërton kujtimin duke përdorur pjesë informacioni, emocione dhe njohuri të tanishme.
Gjatë këtij procesi, kujtimi mund të bëhet përkohësisht i ndryshueshëm dhe më pas të ruhet përsëri. Kjo do të thotë se hollësi të reja mund t’i shtohen pa e kuptuar.
Prandaj dy njerëz që kanë përjetuar të njëjtën ngjarje mund ta kujtojnë atë ndryshe dhe të dy të jenë plotësisht të bindur se kanë të drejtë.
Kujtesa nuk është një arkiv i përsosur. Ajo është më shumë si një tregim që truri e rishkruan sa herë që e rrëfen.
3. Satelitët duhet ta marrin parasysh Ajnshtajnin
Sistemi GPS nuk do të funksiononte me saktësi pa teoritë e relativitetit të Albert Ajnshtajnit.
Për shkak të shpejtësisë së satelitëve, koha në orët e tyre ngadalësohet pak. Por, për shkak se satelitët ndodhen larg gravitetit më të fortë të Tokës, koha atje kalon pak më shpejt.
Kur kombinohen këto dy efekte, orët e satelitëve fitojnë afërsisht 38 mikrosekonda në ditë krahasuar me orët në Tokë. Duket një ndryshim i papërfillshëm, por pa korrigjimin e tij, gabimi i përcaktimit të vendndodhjes do të rritej me kilometra.
Pra, sa herë që përdorim hartën në telefon, po mbështetemi në faktin se koha nuk kalon njësoj kudo.
4. Oktapodi mendon edhe me krahët
Oktapodi ka rreth 500 milionë neurone. Pjesa më e madhe e tyre nuk ndodhet në tru, por në tetë krahët e tij.
Secili krah përmban një sistem të ndërlikuar nervor dhe mund të kontrollojë shumë lëvizje pa pritur vazhdimisht udhëzime nga truri qendror. Krahët mund të eksplorojnë, të prekin, të shijojnë dhe të manipulojnë objekte pothuajse në mënyrë të pavarur.
Kjo nuk do të thotë se çdo krah ka një mendje të veçantë, por sistemi i oktapodit është shumë më i shpërndarë se ai i njeriut.
Për më tepër, oktapodët zgjidhin probleme, hapin enë dhe përdorin mjete. Ata përfaqësojnë një formë inteligjence që është zhvilluar krejt ndryshe nga inteligjenca jonë.
5. Antarktida është shkretëtira më e madhe
Kur dëgjojmë fjalën “shkretëtirë”, zakonisht mendojmë për rërë dhe temperatura të larta. Por shkretëtira përcaktohet kryesisht nga sasia e vogël e reshjeve, jo nga nxehtësia.
Për këtë arsye, Antarktida konsiderohet shkretëtira më e madhe në Tokë. Në pjesën e brendshme të saj bien jashtëzakonisht pak reshje gjatë vitit.
Akulli që e mbulon kontinentin nuk është krijuar nga reshje të mëdha të përvitshme, por nga dëbora që është grumbulluar dhe ngjeshur për periudha tepër të gjata.
Antarktida është njëkohësisht kontinenti më i ftohtë, më i thatë dhe më me erë në planet. Një shkretëtirë gjigante, jo prej rëre, por prej akulli.
6. Vetëtima është më e nxehtë se sipërfaqja e Diellit
Ajri përreth kanalit të një vetëtime mund të nxehet deri në rreth 30 mijë gradë Celsius. Kjo është disa herë më e lartë se temperatura e sipërfaqes së dukshme të Diellit, e cila është afërsisht 5.500 gradë Celsius.
Kjo nxehtësi krijohet brenda një kohe jashtëzakonisht të shkurtër. Ajri zgjerohet me dhunë dhe prodhon valën goditëse që ne e dëgjojmë si bubullimë.
Dritën e shohim pothuajse menjëherë, ndërsa zëri arrin më vonë sepse udhëton shumë më ngadalë.
Duke numëruar sekondat ndërmjet vetëtimës dhe bubullimës dhe duke i pjesëtuar afërsisht me tre, mund të vlerësojmë sa kilometra larg ndodhi shkarkimi elektrik.
7. Një lugë nga një yll neutronik do të peshonte miliarda tonë
Yjet neutronike krijohen kur disa yje të mëdhenj shemben pas një shpërthimi supernove. Ato mund të përmbajnë më shumë masë se Dielli, të ngjeshur në një sferë me diametër vetëm rreth 20 kilometra.
Materia brenda tyre është aq e dendur, sa një lugë e vogël prej saj, po të mund të sillej në Tokë pa u shpërbërë, do të peshonte afërsisht një miliard tonë.
Graviteti në sipërfaqen e një ylli të tillë është jashtëzakonisht i fuqishëm. Disa yje neutronike rrotullohen qindra herë në sekondë dhe lëshojnë rreze të rregullta energjie.
Kur këto rreze drejtohen nga Toka, ylli duket sikur pulson. Prandaj quhet pulsar.
8. Kafsha që mund të mbijetojë në hapësirë
Tardigradët janë kafshë mikroskopike me tetë këmbë, të njohura edhe si “arinjtë e ujit”. Kur kushtet bëhen të papërshtatshme, ata mund të tkurren dhe të hyjnë në një gjendje pothuajse të pezulluar të jetës.
Në këtë gjendje, metabolizmi i tyre bie në nivele jashtëzakonisht të ulëta. Disa tardigradë kanë mbijetuar ndaj ngrirjes, tharjes së skajshme, presioneve të mëdha dhe ekspozimit të përkohshëm ndaj vakumit të hapësirës.
Kjo nuk do të thotë se janë të pavdekshëm. Rrezatimi i lartë dhe ekspozimi i gjatë mund t’i vrasin.
Megjithatë, aftësia e tyre për t’u rikthyer në aktivitet pasi kanë humbur pothuajse të gjithë ujin e trupit është një nga përshtatjet më të jashtëzakonshme në natyrë.
9. Aroma mund të zgjojë kujtime të harruara
Një aromë e vetme mund të na rikthejë menjëherë në një vend, një shtëpi ose një periudhë të fëmijërisë.
Kjo ndodh sepse sistemi i nuhatjes ka lidhje të afërta me zona të trurit që përpunojnë emocionet dhe kujtesën, përfshirë amigdalën dhe hipokampusin.
Ndryshe nga shumë informacione të tjera shqisore, sinjalet e aromës ndjekin një rrugë veçanërisht të drejtpërdrejtë drejt këtyre strukturave. Prandaj kujtimet e nxitura nga aromat shpesh janë më emocionale dhe më të gjalla.
Era e një ushqimi, parfumi ose dhome të vjetër mund të rikthejë jo vetëm pamjen e një çasti, por edhe ndjenjën që kemi përjetuar atëherë.
Ndonjëherë hunda kujton atë që mendja mendonte se e kishte harruar.
10. Brenda nesh ndodhen mbetje yjesh të lashta
Karboni në trupin tonë, oksigjeni që marrim me frymëmarrje dhe hekuri në gjak nuk u krijuan fillimisht në Tokë.
Shumë prej këtyre elementeve u formuan brenda yjeve, përmes reaksioneve bërthamore. Kur disa yje vdiqën dhe shpërthyen, ata i shpërndanë këto elemente në hapësirë.
Prej atij materiali u krijuan re gazi dhe pluhuri, më pas yje të rinj, planetë dhe, miliarda vjet më vonë, organizma të gjallë.
Atomet që sot përbëjnë trupin tonë mund të kenë qenë dikur pjesë e yjeve që nuk ekzistojnë më.
Prandaj shprehja “jemi krijuar nga pluhuri i yjeve” nuk është vetëm poezi. Në një kuptim të drejtpërdrejtë shkencor, ajo është e vërtetë.
