Skizofrenia – shkaqet, paragjykimi dhe rrezikshmëria
Skizofrenia – shkaqet, paragjykimi dhe rrezikshmëria
Çfarë është skizofrenia?
Skizofrenia është një çrregullim mendor kompleks, i cili zakonisht shfaqet me vështirësi në të menduar, në perceptimin e realitetit, në organizimin e sjelljes dhe në marrëdhëniet me të tjerët. Ajo mund të përfshijë simptoma si halucinacione, ide të gabuara të forta, të folur ose mendim të çorganizuar, ulje të motivimit, tërheqje sociale dhe vështirësi në përqendrim. Skizofrenia nuk do të thotë “personalitet i dyfishtë”, dhe kjo është një nga keqkuptimet më të përhapura në publik.
Cilat janë arsyet e skizofrenisë?
Pyetja “cila është arsyeja?” nuk ka një përgjigje të vetme, sepse skizofrenia nuk shkaktohet nga një faktor i vetëm. Shkenca e sotme e sheh si rezultat të një ndërveprimi midis predispozicionit gjenetik dhe faktorëve mjedisorë e neurozhvillimorë. Me fjalë të thjeshta: disa njerëz mund të kenë një ndjeshmëri më të lartë biologjike, dhe më pas faktorë të tjerë mund të ndikojnë që sëmundja të shfaqet.
1. Faktorët gjenetikë
Skizofrenia ka një përbërës të rëndësishëm trashëgimor. Kjo nuk do të thotë se, nëse dikush në familje e ka, patjetër do ta zhvillosh edhe ti; do të thotë vetëm se rreziku mund të jetë më i lartë krahasuar me popullsinë e përgjithshme. Studimet gjenetike tregojnë se nuk bëhet fjalë për një “gjen të vetëm”, por për shumë variante gjenetike që ndikojnë së bashku.
2. Zhvillimi i trurit dhe neurokimia
Një pjesë e rëndësishme e kërkimeve lidhet me mënyrën si zhvillohet truri dhe si funksionojnë sistemet neurokimike, veçanërisht ato që lidhen me dopaminën, glutamatin dhe mekanizma të tjerë të komunikimit nervor. Kjo nuk do të thotë se skizofrenia është thjesht “mungesë ekuilibri kimik”; më saktë, është një gjendje shumëdimensionale ku biologjia e trurit luan rol të madh.
3. Faktorët para lindjes dhe rreth lindjes
Disa studime lidhin rritjen e rrezikut me komplikime gjatë shtatzënisë ose lindjes, si ekspozime të caktuara, kequshqyerja, infeksione të caktuara apo vështirësi që ndikojnë në zhvillimin e hershëm të trurit. Këta faktorë nuk e shkaktojnë domosdoshmërisht skizofreninë, por mund të shtojnë cenueshmërinë biologjike.
4. Stresi, trauma dhe faktorët mjedisorë
Stresi i fortë, trauma në fëmijëri, izolimi social dhe mjedise të pafavorshme mund të luajnë rol në shfaqjen ose përkeqësimin e simptomave te persona që tashmë kanë predispozicion. Shkenca është më e kujdesshme sot: nuk thotë se trauma “e shkakton” vetë skizofreninë në çdo rast, por se mund të jetë një faktor i rëndësishëm në disa individë.
5. Përdorimi i substancave
Një nga faktorët më të rëndësishëm në praktikë është përdorimi i substancave psikoaktive, sidomos kur kombinohet me ndjeshmëri biologjike. Substancat mund të nxisin episode psikotike, të përkeqësojnë ecurinë e sëmundjes dhe të rrisin rrezikun e sjelljeve problematike. Kjo është shumë e rëndësishme edhe për pyetjen që ti bën më poshtë për rrezikshmërinë.
Pse paragjykohet skizofrenia?
Skizofrenia paragjykohet për disa arsye që lidhen më shumë me kulturën, frikën dhe mungesën e njohurive sesa me faktet shkencore. OBSH thekson se stigma, diskriminimi dhe madje shkelja e të drejtave të njeriut ndaj personave me skizofreni janë shumë të përhapura në botë.
1. Frika nga e panjohura
Kur njerëzit dëgjojnë për halucinacione apo humbje kontakti me realitetin, shpesh reagojnë me frikë. Ajo që nuk kuptohet mirë, zakonisht ekzagjerohet. Kështu krijohet bindja e gabuar se çdo person me skizofreni është i paparashikueshëm ose i rrezikshëm.
2. Media dhe portretizimi i shtrembëruar
Filmat, serialet dhe lajmet shpesh e lidhin skizofreninë me dhunën, krimin ose “çmendurinë”, duke forcuar stereotipe të padrejta. Kërkimet mbi stigmën tregojnë se mënyra se si shfaqen çrregullimet mendore në media mund ta rrisë ose ta ulë paragjykimin.
3. Keqkuptimi me “personalitet të dyfishtë”
Një keqkuptim shumë i përhapur është se skizofrenia nënkupton dy personalitete. Kjo është e pasaktë. Ky konfuzion e bën gjendjen edhe më misterioze në sytë e publikut dhe shton frikën. NHS e thekson qartë se skizofrenia nuk është “split personality”.
4. Sjellja e pazakontë gjatë episodeve akute
Kur një person është në episod psikotik të patrajtuar, mund të flasë ose të veprojë në mënyrë të çrregullt, të duket shumë i frikësuar, i hutuar ose mosbesues. Për familjarët dhe shoqërinë, kjo mund të duket alarmuese. Por ajo që shpesh shihet si “rrezikshmëri” mund të jetë në të vërtetë vuajtje, çorientim dhe frikë e madhe e personit vetë.
5. Diskriminimi strukturor
Paragjykimi nuk është vetëm qëndrim personal; ai shfaqet edhe në punësim, strehim, kujdes shëndetësor dhe marrëdhënie shoqërore. Personat me çrregullime të rënda mendore shpesh përballen me përjashtim, varfëri, papunësi dhe akses më të dobët në shërbime, gjë që e përkeqëson gjendjen dhe e thellon izolimin.
Sa të rrezikshëm janë personat me skizofreni?
Kjo është pyetja më delikate dhe duhet trajtuar me shumë saktësi. Jo, shumica e personave me skizofreni nuk janë të dhunshëm dhe nuk paraqesin rrezik për të tjerët. Burimet klinike si NHS theksojnë qartë se skizofrenia zakonisht nuk e bën dikë të dhunshëm. Edhe literatura shkencore më e fundit tregon se, ndonëse në disa studime ekziston një rritje relative e rrezikut të dhunës krahasuar me popullsinë e përgjithshme, niveli absolut i këtij rreziku mbetet i ulët, dhe vetëm një pakicë e personave me çrregullime të rënda mendore kryejnë dhunë serioze gjatë jetës.
Pra, duhen mbajtur bashkë dy të vërteta:
E para: rreziku nuk është zero në çdo rast.
E dyta: është shumë e gabuar dhe e padrejtë të mendohet se çdo person me skizofreni është automatikisht i rrezikshëm.
Kur mund të rritet rreziku?
Hulumtimet tregojnë se rreziku rritet sidomos në disa situata të caktuara, jo thjesht nga diagnoza vetë:
kur ka abuzim me alkoolin ose drogën,
kur personi është në episod psikotik të patrajtuar,
kur ka histori të mëparshme dhune ose kriminaliteti,
kur ka mungesë mbështetjeje, kaos social ose ndërprerje të trajtimit.
Në fakt, një përfundim i rëndësishëm nga rishikimet sistematike është se bashkëshoqërimi me përdorimin e substancave dhe historia e mëparshme e sjelljeve të dhunshme janë ndër parashikuesit më të fortë të rrezikut. Kjo do të thotë se problemi shpesh nuk është diagnoza vetëm, por kombinimi i faktorëve.
Një e vërtetë që harrohet shpesh: rreziku për veten
Kur flitet për “rrezikshmëri”, publiku mendon menjëherë për rrezikun ndaj të tjerëve. Por shumë shpesh rreziku më i madh është rreziku ndaj vetes: vetëneglizhencë, izolim, viktimizim, depresion, mendime vetëvrasëse ose përpjekje vetëvrasëse. Pra, personat me skizofreni shpesh janë më të pambrojtur sesa kërcënues.
Pse është e rrezikshme stigma?
Stigma nuk është vetëm fjalë e keqe; ajo ka pasoja reale. Ajo bën që njerëzit të vonojnë kërkimin e ndihmës, të fshihen, të ndihen të turpëruar, të ndërpresin trajtimin ose të humbin mbështetjen sociale. Kjo mund ta përkeqësojë sëmundjen shumë më tepër sesa vetë paragjykuesit e kuptojnë. OBSH dhe literatura shkencore mbi stigmën theksojnë se ndërhyrjet më të mira nuk janë vetëm informuese, por edhe ato që rrisin kontaktin njerëzor, respektin dhe përfshirjen sociale.
Si duhet ta kuptojmë skizofreninë në mënyrë njerëzore?
Mënyra më e drejtë për ta parë është kjo: skizofrenia është një sëmundje serioze, por e trajtueshme. Shumë persona mund të përmirësohen ndjeshëm me trajtim, mbështetje familjare, psikoterapi, ndjekje mjekësore, shmangie të substancave dhe kujdes të vazhdueshëm. Ata nuk duhen parë si etiketë, por si njerëz me histori, dhimbje, potencial dhe dinjitet.
Përfundim
Skizofrenia nuk ka një shkak të vetëm; ajo lind nga ndërthurja e faktorëve gjenetikë, biologjikë, mjedisorë dhe psikologjikë. Paragjykimi ndaj saj vjen kryesisht nga frika, injoranca, keqinformimi dhe paraqitja e shtrembëruar në media. Sa i përket rrezikshmërisë, përgjigjja më e saktë është kjo: shumica e personave me skizofreni nuk janë të rrezikshëm, dhe rreziku rritet kryesisht në raste të caktuara si mosmjekimi, përdorimi i substancave dhe prania e faktorëve të tjerë shtesë. T’i trajtosh këta njerëz me frikë dhe përjashtim është jo vetëm padrejtësi, por edhe gabim shkencor.
Burime kryesore
World Health Organization (WHO) – Schizophrenia fact sheet. �
Världshälsoorganisationen
National Institute of Mental Health (NIMH) – Schizophrenia overview/statistics. �
nimh.nih.gov
NHS Wales / NHS – Schizophrenia overview. �
nhs.uk
Rishikime shkencore mbi faktorët gjenetikë, mjedisorë, stigmën dhe rrezikun e dhunës në psikozë/skizofreni. �
PMC +3
