Radio Lyra

 

 Kjo ndodh sepse truri ynë nuk është ndërtuar fillimisht për lumturi, por për mbijetesë . Për këtë arsye, ai u jep më shumë peshë ngjarjeve të këqija, kërcënimeve, turpit, humbjeve dhe dhimbjes sesa ngjarjeve të mira. Në psikologji kjo quhet “negativity bias” : informacioni negativ kapet më shpejt, përpunohet më thellë dhe shpesh mbahet mend më gjatë se informacioni pozitiv. Ka edhe një arsye neuroshkencore. Kur përjetojmë diçka të frikshme, të dhimbshme ose shumë stresuese, aktivizohen më fort sistemet emocionale të trurit, sidomos amigdala , e cila ndihmon që ngjarja të “vuloset” më fort në kujtesë përmes bashkëveprimit me hipokampusin , që lidhet me ruajtjen e kujtimeve episodike. Kjo e bën një përvojë negative shpesh më të gjallë dhe më këmbëngulëse në mendje. Një arsye tjetër është se të këqijat zakonisht i rikujtojmë më shpesh: i analizojmë, i përtypim mendërisht, pyesim veten “pse ndodhi?” ose “çfarë duhej të kisha bërë ndryshe?”. Ky rikthim i vazhdueshëm i forcon gjurmët...

 Hysni Baliu Legjenda japoneze e tri fytyrave të njeriut Thuhet se, sipas një urtësie japoneze, çdo njeri ka tri fytyra. Fytyra e parë është ajo që ia tregon botës. Fytyra e dytë është ajo që ua tregon familjes dhe miqve të afërt. Fytyra e tretë është ajo që nuk ia tregon askujt. Ajo është fytyra më e thellë, më e fshehtë dhe ndoshta më e vërtetë e qenies së tij. Kjo thënie, edhe pse nuk mund të provohet lehtë si një proverb i lashtë japonez, ka brenda saj një fuqi të madhe psikologjike dhe filozofike. Ajo flet për njeriun si qenie me shtresa, me role, me heshtje, me sekrete, me frikëra, me ëndrra dhe me një botë të brendshme që shpesh mbetet e padukshme për të tjerët. Fytyra e parë: ajo që ia tregojmë botës Fytyra e parë është maska jonë publike. Është mënyra se si sillemi në rrugë, në punë, në shoqëri, në rrjete sociale, në takime formale dhe në çdo vend ku ndihemi të vëzhguar nga të tjerët. Kjo fytyrë është zakonisht më e kontrolluar, më e kujdesshme dhe më e rregulluar. Njeriu ...

  1. Familja Romanov – trupat u dogjën, u dëmtuan me acid dhe u fshehën Rusi, 1918 Cari Nikolla II, gruaja Aleksandra, pesë fëmijët dhe disa shërbyes u ekzekutuan nga bolshevikët në Jekaterinburg. Pas vrasjes, trupat u transportuan drejt një zone pyjore. Për të vështirësuar identifikimin, disa prej trupave u lagën me acid sulfurik dhe benzinë, ndërsa një pjesë u dogj. Nëntë trupa u vendosën në një varr dhe dy të tjerë në një vend tjetër, me sa duket për të krijuar përshtypjen se jo e gjithë familja ishte vrarë. Vendndodhja e mbetjeve u mbajt e fshehtë për dekada. Varri kryesor u gjet në vitin 1979, por zbuluesit nuk guxuan ta bënin publik për shkak të regjimit sovjetik. . 2. Che Guevara – iu prenë duart dhe trupi u varros fshehurazi Bolivi, 1967 Pas kapjes dhe ekzekutimit të revolucionarit Ernesto “Che” Guevara, trupi i tij u ekspozua përkohësisht përpara gazetarëve dhe banorëve, në mënyrë që të vërtetohej vdekja. Më pas, një mjek ushtarak ia preu duart, të cilat do të pë...

 Hysni Baliu 1. Trupi i njeriut lëshon dritë Trupi ynë lëshon vazhdimisht një dritë tepër të dobët, të quajtur emetim ultra i dobët fotonik. Ajo krijohet nga reaksionet kimike që ndodhin brenda qelizave, veçanërisht gjatë proceseve metabolike. Kjo dritë është rreth një mijë herë më e dobët sesa mund të dallojë syri i njeriut, prandaj ne nuk shkëlqejmë dukshëm në errësirë. Megjithatë, kamera jashtëzakonisht të ndjeshme mund ta regjistrojnë atë. Intensiteti i shkëlqimit ndryshon gjatë ditës dhe nuk është i njëjtë në çdo pjesë të trupit. Me fjalë të tjera, njeriu është vërtet një burim i vogël drite, vetëm se sytë tanë nuk janë të aftë ta shohin. 2. Kujtesa nuk është një film i ruajtur Sa herë që kujtojmë një ngjarje, nuk e hapim thjesht një regjistrim të pandryshuar. Truri e rindërton kujtimin duke përdorur pjesë informacioni, emocione dhe njohuri të tanishme. Gjatë këtij procesi, kujtimi mund të bëhet përkohësisht i ndryshueshëm dhe më pas të ruhet përsëri. Kjo do të thotë se hollës...

  1. Shkencëtarët kanë zbuluar se bletët mund të “numërojnë” deri në 5 Edhe pse truri i tyre është më i vogël se një kokërr susami, bletët dallojnë sasi dhe madje zgjidhin detyra të thjeshta matematikore. 2. Ukuleleja është instrumenti muzikor me rritjen më të shpejtë të popullaritetit në botë Në 7 vitet e fundit, shitjet globale janë rritur mbi 400%. 3. Ka një lloj kërpudhe që 'ha' plastikën Quhet Pestalotiopsis microspora dhe mund të shpërbëjë plastikën edhe pa oksigjen — potencial për pastrimin e planetit. 4. Zemra e një balene blu mund të dëgjohet deri në 3 km larg Rrahjet janë aq të forta sa tingëllojnë si trokitje të ngadalta në ujë. 5. Shkencëtarët kanë krijuar qeliza artificiale që vetë-shërohen Një hap i madh drejt organizmave sintetikë dhe mjekësisë së së ardhmes. 6. Njerëzit që flasin me veten kanë memorie më të fortë Fjalët e thuara me zë aktivizojnë zona të veçanta të trurit dhe rrisin kujtesën me 15–20%. 7. Saturni do të humbasë unazat e tij për...

 Mendime të mëdha filozofike Përzgjedhi Hysni Baliu  1) Sokrati “Jeta e pa-shqyrtuar nuk ia vlen të jetohet.” Ky është një nga gurët themelorë të filozofisë perëndimore. Ideja është se njeriu nuk duhet vetëm të jetojë, por edhe të pyesë veten: kush jam, çfarë besoj, pse veproj kështu, çfarë është e mira dhe çfarë është e drejta. Sokrati e lidh dinjitetin njerëzor me vetë-reflektimin, jo thjesht me mbijetesën.  2) Platoni Njeriu shpesh jeton mes hijesh dhe i merr ato për të vërtetën. Kjo vjen nga alegoria e shpellës. Platoni thotë se shumica e njerëzve shohin vetëm pamje të pjesshme të realitetit, paragjykime, zakone, opinione të turmës, dhe i marrin ato si të vërteta absolute. Dalja nga “shpella” kërkon edukim, mendim kritik dhe guxim intelektual.  3) Aristoteli Lumturia nuk është kënaqësi e çastit, por veprim në përputhje me virtytin. Aristoteli e kupton jetën e mirë jo si grumbullim emocionesh të këndshme, por si formim karakteri: maturi, drejtësi, mençuri, vetëpër...

 1. Pse njeriu shpesh lidhet emocionalisht edhe me atë që i shkakton dhimbje? Njeriu nuk lidhet vetëm me atë që i bën mirë, por edhe me atë që i është bërë i njohur. Shpesh dhimbja lidhet me kujtime, shpresa, mungesë, varësi emocionale ose me frikën e humbjes. Edhe kur një marrëdhënie, situatë apo kujtim na lëndon, zemra mund të vazhdojë ta kërkojë, sepse e lidh me dashurinë, zakonin ose me idenë se gjërat mund të ndryshojnë. Truri kërkon siguri, edhe kur ajo siguri është e dhimbshme. Kështu, njeriu ndonjëherë qëndron pranë plagës jo sepse e do vuajtjen, por sepse e ka të vështirë të ndahet nga ajo që dikur e ka ndier si pjesë të vetes. 2. A është frika një armik që na pengon, apo një mekanizëm që përpiqet të na mbrojë? Frika nuk është gjithmonë armik; në thelb, ajo është një mekanizëm mbrojtës që na paralajmëron për rrezikun. Falë frikës, njeriu shmang shumë gabime dhe situata që mund ta dëmtojnë. Por problemi lind kur frika rritet më shumë sesa duhet dhe fillon të sundojë jetën t...

  5 qershor 2026 Legjenda japoneze e tri fytyrave të njeriut Thuhet se, sipas një urtësie japoneze, çdo njeri ka tri fytyra. Fytyra e parë është ajo që ia tregon botës. Fytyra e dytë është ajo që ua tregon familjes dhe miqve të afërt. Fytyra e tretë është ajo që nuk ia tregon askujt.  Ajo është fytyra më e thellë, më e fshehtë dhe ndoshta më e vërtetë e qenies së tij. Kjo thënie, edhe pse nuk mund të provohet lehtë si një proverb i lashtë japonez, ka brenda saj një fuqi të madhe psikologjike dhe filozofike. Ajo flet për njeriun si qenie me shtresa, me role, me heshtje, me sekrete, me frikëra, me ëndrra dhe me një botë të brendshme që shpesh mbetet e padukshme për të tjerët. Fytyra e parë: ajo që ia tregojmë botës Fytyra e parë është maska jonë publike. Është mënyra se si sillemi në rrugë, në punë, në shoqëri, në rrjete sociale, në takime formale dhe në çdo vend ku ndihemi të vëzhguar nga të tjerët. Kjo fytyrë është zakonisht më e kontrolluar, më e kujdesshme dhe më e ...

 A JE VËRTET I NJËJTI NJERI QË ISHE DJE? Hysni Baliu  24 korrik 2026 Mendojeni për një çast këtë pyetje: A jeni vërtet i njëjti njeri që ishit dje? Në pamje të parë, përgjigjja duket e thjeshtë. Natyrisht që po. Keni të njëjtin emër, të njëjtën fytyrë, të njëjtën familje dhe shumë prej kujtimeve që kishit edhe një ditë më parë. Por, po ta shqyrtojmë më thellë, përgjigjja bëhet shumë më e ndërlikuar. Gjatë jetës, trupi ynë ndryshon vazhdimisht. Qelizat plaken, disa vdesin dhe të tjera krijohen. Lëkura përtërihet, flokët rriten, gjaku qarkullon dhe truri krijon lidhje të reja sa herë që mësojmë, përjetojmë ose kujtojmë diçka. Edhe mendimet që kishim dje mund të mos jenë më të njëjtat sot. Një bisedë, një lajm, një humbje, një takim ose një fjali e vetme mund ta ndryshojë mënyrën se si e shohim botën. Atëherë, çfarë është ajo që na bën të mbetemi i njëjti person? Kjo pyetje lidhet me një nga eksperimentet më të famshme të mendimit në filozofi: Anija e Tezeut. Sipas tregimit, një ...

 Anija e Tezeut – kur një send ndryshon krejt, a mbetet po ai? Anija e Tezeut është një nga eksperimentet më të njohura mendore në filozofi. Ajo ngre një pyetje të thjeshtë në dukje, por shumë të thellë: Nëse të gjitha pjesët e një sendi zëvendësohen gradualisht, a mbetet ai ende i njëjti send? Ky paradoks përdoret për të diskutuar identitetin, vazhdimësinë, kujtesën, trupin njerëzor, personalitetin dhe madje identitetin e shteteve, institucioneve e shoqërive. Historia e anijes Sipas traditës së lashtë greke, Tezeu ishte një hero i Athinës. Ai njihet sidomos për legjendën në të cilën hyri në labirintin e Kretës dhe vrau Minotaurin, një krijesë gjysmë njeri e gjysmë dem. Pas kthimit të tij në Athinë, anija me të cilën kishte udhëtuar u ruajt nga athinasit si një objekt me rëndësi historike dhe fetare. Me kalimin e viteve, dërrasat e anijes filluan të kalben. Për ta ruajtur, banorët zëvendësuan një dërrasë të vjetër me një dërrasë të re. Më vonë u zëvendësua një pjesë tjetër, pastaj ...

 10 nga studimet më interesante psikologjike  Të shkruara shkurt, qartë dhe me kujdes për saktësi. Disa prej tyre janë sot shumë të kritikuara për arsye etike, por mbeten të rëndësishme sepse kanë ndryshuar mënyrën si kuptojmë njeriun, bindjen, kujtesën, fëmijërinë, agresivitetin dhe vetëvlerësimin. 1. Eksperimenti i Milgramit mbi bindjen ndaj autoritetit Stanley Milgram, në vitin 1963, studioi se deri ku mund të shkojë njeriu kur një autoritet i kërkon të bëjë diçka që bie ndesh me ndërgjegjen e tij. Pjesëmarrësit mendonin se po i jepnin goditje elektrike një personi tjetër gjatë një eksperimenti për të mësuarit. Në të vërtetë, goditjet nuk ishin reale, por presioni psikologjik ishte shumë i fortë. Ky studim tregoi fuqinë e autoritetit mbi sjelljen njerëzore dhe u bë një nga eksperimentet më të debatuara në psikologji.  Pse është interesant: sepse na detyron të pyesim: a jemi gjithmonë njerëz moralë, apo ndonjëherë bindemi vetëm sepse dikush “më lart” na urdhëron? 2. Eks...