Çfarë besimi kishin ilirët para krishterimit dhe si u bënë të krishterë?

Bazuar në studimet e Prof. Dr. Zef Mirditës

Para përhapjes së krishterimit, ilirët nuk kishin një fe të vetme të organizuar në kuptimin që e njohim sot. Besimi i tyre ishte kryesisht politeist, pra besonin në shumë hyjni dhe në forcat e natyrës.

Fiset ilire jetonin në një territor shumë të gjerë dhe për këtë arsye besimet ndryshonin nga një krahinë në tjetrën. Një hyjni që nderohej në një fis nuk ishte domosdoshmërisht po aq e rëndësishme te një fis tjetër.

Besimet e vjetra të ilirëve

Ilirët i lidhnin shumë besimet e tyre me natyrën. Dielli, uji, toka, malet, pyjet, kafshët dhe pjelloria kishin kuptime të veçanta fetare.

Në disa zona janë gjetur dëshmi për kulte të lidhura me:

• Diellin dhe fuqinë e tij;
• gjarprin, i cili në disa tradita lidhej me shtëpinë, pjellorinë dhe botën e nëndheshme;
• ujin dhe burimet;
• tokën dhe pjellorinë;
• hyjni mbrojtëse të fiseve, qyteteve dhe familjeve;
• kultin e të vdekurve dhe të paraardhësve.

Megjithatë, duhet pasur kujdes: nuk mund të thuhet se të gjithë ilirët adhuronin të njëjtat perëndi ose kishin saktësisht të njëjtat rite.

Me pushtimin romak, situata fetare u bë edhe më e ndërlikuar. Besimet vendase filluan të përziheshin me kultet romake dhe greke. Në Dardani, për shembull, burimet arkeologjike tregojnë edhe praninë e kulteve të ardhura nga pjesë të tjera të Perandorisë Romake. Pra, në të njëjtën shoqëri mund të bashkëjetonin një hyjni vendase, Jupiteri romak dhe kulte të tjera lindore.

Kur mbërriti krishterimi?

Krishterimi filloi të përhapej në Perandorinë Romake që në shekullin e parë pas Krishtit.

Trojet e Ilirisë ishin pjesë e kësaj perandorie dhe përshkoheshin nga rrugë të rëndësishme tregtare dhe ushtarake. Qytete si Durrësi, Apolonia dhe qendra të tjera kishin kontakte të vazhdueshme me pjesët e tjera të botës romake.

Tradita e krishterë e lidh përhapjen e hershme të krishterimit në Ilirik edhe me apostullin Pal. Në Letrën drejtuar Romakëve ai përmend se predikimi i tij kishte arritur „deri në Ilirik“. Por historikisht duhet bërë një dallim: kjo dëshmon praninë shumë të hershme të krishterimit në hapësirën e gjerë të Ilirikut, por nuk provon se Pali ka predikuar personalisht në çdo territor që sot banohet nga shqiptarët.

A u konvertuan ilirët menjëherë?

Jo.

Kalimi nga besimet e vjetra në krishterim ishte një proces i gjatë, që zgjati disa shekuj.

Në fillim të krishterët ishin një pakicë. Për periudha të caktuara ata madje u përndoqën nga autoritetet romake.

Një ndryshim i madh ndodhi në vitin 313, kur perandorët Konstantini dhe Licini nxorën marrëveshjen e njohur si Edikti i Milanos, e cila i dha krishterimit liri shumë më të madhe brenda Perandorisë Romake.

Gjatë shekujve IV, V dhe VI, krishterimi u përhap shumë më fuqishëm në Ballkan.

Kjo shihet edhe nga arkeologjia.

Në trojet e Shqipërisë së sotme dhe në hapësirat e tjera të dikurshme ilire janë zbuluar:

• bazilika paleokristiane;
• baptistere;
• mozaikë me simbole të krishtera;
• mbishkrime të krishtera;
• varreza të krishtera;
• qendra peshkopale.

Gjurmë të rëndësishme të krishterimit të hershëm janë gjetur në Durrës, Butrint, Byllis, Apoloni, Shkodër dhe në shumë qendra të tjera.

Paganizmi nuk u zhduk brenda një dite

Një nga gjërat më interesante është se njerëzit nuk i braktisën menjëherë të gjitha zakonet e tyre të mëparshme.

Për një periudhë të gjatë, besimet e vjetra dhe krishterimi bashkëjetuan.

Një njeri mund të pranonte krishterimin, por familja apo bashkësia e tij të vazhdonte disa zakone të lashta të lidhura me:

• varrimin;
• festat stinore;
• pjellorinë;
• mbrojtjen e shtëpisë;
• respektin ndaj të parëve;
• besimet për natyrën.

Kjo është normale në historinë e feve. Konvertimi fetar zakonisht nuk është vetëm ndryshim i emrit të fesë; ai është transformim i ngadalshëm i mënyrës se si një shoqëri e kupton botën.

Nga ilirët paganë te popullsia e krishterë mesjetare

Nga shekujt IV–VI, krishterimi ishte bërë një element shumë i rëndësishëm i jetës shoqërore të popullsive të Ballkanit perëndimor.

Kishat dhe peshkopatat u kthyen jo vetëm në qendra fetare, por edhe në qendra të jetës kulturore dhe shoqërore.

Kur hyjmë në Mesjetën e hershme, popullsitë nga të cilat do të formohej më vonë bërthama e shqiptarëve mesjetarë jetonin tashmë në një mjedis kryesisht të krishterë.

Prandaj nuk duhet ta imagjinojmë historinë kështu:

„Një ditë ilirët ishin paganë dhe ditën tjetër u bënë të krishterë.“

Historia ishte shumë më e gjatë.

Procesi mund të paraqitet kështu:

Besimet vendase ilire → ndikimet greko-romake → shfaqja e bashkësive të para të krishtera → përhapja graduale e krishterimit → organizimi i kishave dhe peshkopatave → shoqëria kryesisht e krishterë e Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës së Hershme.

Kjo është arsyeja pse studimi i fesë së ilirëve është kaq interesant: ai na tregon se identitetet fetare dhe kulturore nuk ndryshojnë menjëherë, por ndërtohen përgjatë brezave.

Autori mbi të cilin është bazuar shkrimi

Prof. Dr. Zef Mirdita (1936–2016)
Historian, profesor universitar dhe studiues shqiptar nga Prizreni, specialist i historisë së Dardanisë, ilirëve dhe krishterimit të hershëm.

Ndër veprat kryesore:

„Krishtenizmi ndër Shqiptarë“, Prizren–Zagreb, 1998.

„Religjioni dhe kultet e dardanëve dhe Dardanisë në antikë“, Zagreb, 2001.