Radio Lyra

 

 www.radiolyra.com  30.shtator.2026 Ngjarjet politike nuk e ndryshojnë një brez në mënyrë të njëtrajtshme Një studim në revistën sociologjike Social Forces analizoi qëndrimet e amerikanëve të bardhë johispanikë ndaj organeve të rendit, duke përdorur anketa kombëtare nga vitet 2016–2024. Ngjarja qendrore ishte vrasja e George Floyd dhe vala e protestave Black Lives Matter më 2020. Provat e verifikuara Pas vitit 2020, dallimet ndërmjet brezave u zgjeruan. Por ndryshimi nuk përfshiu të gjithë të rinjtë: qëndrimet e demokratëve dhe të pavarurve të rinj ndaj policisë u bënë dukshëm më negative; ndryshimi ishte shumë më i dobët te të moshuarit; ai nuk u shfaq në të njëjtën mënyrë te republikanët e rinj; te të rinjtë ndryshimi vazhdoi më gjatë, ndërsa te grupmoshat më të vjetra u zbeh. Studimi e quan këtë proces “formim të diferencuar të brezit”: një ngjarje mund të lërë gjurmë afatgjata, por vetëm te pjesët e brezit për të cilat ngjarja përputhet me identitetin politik. � academic.o...

 www.radiolyra.com  30.shtator.2026 Mirëqenia e mësuesit lidhet me motivimin dhe rezultatet e nxënësve—por shkakësia mbetet e paprovuar Një rishikim sistematik dhe meta-analizë në Educational Psychology Review përmblodhi gati pesë dekada kërkimesh: 186 artikuj, mbi 800 efekte statistikore dhe më shumë se 350.000 pjesëmarrës. Provat e verifikuara Mirëqenia e mësuesve—përfshirë vetëbesimin profesional, kënaqësinë nga puna, motivimin dhe funksionimin psikologjik—kishte lidhje pozitive, por modeste, me motivimin dhe arritjet e nxënësve: r = 0,18. Stresi, rraskapitja profesionale dhe emocionet negative të mësuesve lidheshin me rezultate më të dobëta të nxënësve: r = −0,13. Lidhjet ishin të ngjashme për motivimin dhe arritjen akademike. Marrëdhënia pozitive ishte më e fortë në shkollat e mesme. Efektet rezultonin më të mëdha kur i njëjti person raportonte si gjendjen e mësuesit, ashtu edhe rezultatin e nxënësve—një shenjë se mënyra e matjes mund ta zmadhojë lidhjen. � Springer Natur...

 www.radiolyra.com  30 shtator 2026 A e ndryshojnë rrjetet sociale personalitetin tonë? Rrjetet sociale nuk janë më vetëm vende ku publikojmë fotografi, lajme apo mendime. Ato janë bërë mjedise ku ndërtojmë marrëdhënie, krahasojmë veten me të tjerët, marrim miratim social dhe, në një masë të caktuar, formojmë mënyrën se si e shohim veten. Por pyetja më interesante është më e thellë: a mund të na ndryshojnë rrjetet sociale vetë personalitetin? Përgjigjja shkencore është: mund të ndikojnë në disa tipare dhe procese psikologjike, por provat nuk tregojnë se rrjetet sociale e ndryshojnë në mënyrë të përgjithshme dhe dramatike personalitetin e njeriut. Marrëdhënia është më komplekse dhe shpesh dykahëshe. Çfarë quajmë “personalitet”? Në psikologji, personaliteti nuk nënkupton thjesht humorin e ditës apo mënyrën si sillemi në një situatë të caktuar. Ai përfshin prirje relativisht të qëndrueshme në mënyrën se si mendojmë, ndiejmë dhe sillemi. Një nga modelet më të përdorura ësht...

 www.radiolyra.com Ilirët përbënin një nga popujt më të vjetër autoktonë të Gadishullit Ballkanik, me një shtrirje gjeografike nga Deti Adriatik deri te lumenjtë Danub dhe Moravë. Historiografia dhe arkeologjia bashkëkohore e vendosin formimin e etnosit ilir në Epokën e Bronzit të Vonë dhe fillimin e Epokës së Hekurit, përkatësisht rreth mijëvjeçarit të dytë dhe mijëvjeçarit të parë para erës sonë. Ky formim nuk ndodhi përmes një migrimi të papritur, por përmes zhvillimit të pandërprerë kulturor të fiseve vendase në territorin e Ballkanit Perëndimor. Përpara se të kishin kontakt me besimet monoteiste, ilirët ndiqnin një sistem besimi politeist dhe natyrist, i cili bazohej në nderimin e forcave të natyrës, diellit, ujit dhe kultit të kafshëve mbrojtëse. Dielli konsiderohej simbol i ripertëritjes së jetës, ndërsa gjarpri gëzonte një vend thelbësor si mbrojtës i vatrës familjare dhe simbol i pjellorisë, element ky i dëshmuar gjerësisht nga zbukurimet metalike dhe armët e zbuluara në v...

 www.radiolyra.com  KUR DERA NA PRET MENDIMIN Pse hyjmë në një dhomë dhe harrojmë pse shkuam? 27 shtator 2026 Përgatiti: Hysni Baliu Kohëzgjatja e leximit: rreth 20 minuta Të gjithëve na ka ndodhur. Ngrihemi nga karrigia me një qëllim të qartë. Kalojmë korridorin. Hyjmë në kuzhinë, në dhomën e gjumit ose në një zyrë tjetër. Pastaj ndalemi dhe pyesim veten: “Pse erdha këtu?” Vetëm pak sekonda më parë e dinim saktësisht se çfarë donim. Ndoshta shkuam për të marrë telefonin, syzet, një dokument ose një gotë ujë. Por, sapo kaluam pragun, mendimi sikur mbeti në dhomën e mëparshme. Kjo përvojë e zakonshme njihet në psikologjinë njohëse si “efekti i derës”. Megjithatë, emri mund të na çojë drejt një përfundimi të gabuar. Dera nuk është një gomë magjike që fshin kujtesën. Studimet tregojnë një pamje më të ndërlikuar. Në disa eksperimente, kalimi nga një hapësirë në tjetrën e ka vështirësuar rikujtimin e informacionit. Në eksperimente të tjera, efekti nuk është gjetur në mën...

www.radiolyra.com  27.shtator.2026 ora 11:20 Një shpjegim i famshëm për psikologjinë e varfërisë nuk u mbështet nga rianaliza dhe përsëritja Një studim në Nature Communications rishqyrtoi hipotezën e “tunelit të vëmendjes”. Sipas kësaj teorie, mungesa e parave ose burimeve e përqendron mendjen te nevoja urgjente, por zvogëlon vëmendjen ndaj informacionit tjetër potencialisht të dobishëm. Provat e verifikuara Mbështetja eksperimentale për mekanizmin mbështetej fort te një lojë laboratorike e njohur si “Angry Blueberries”, ku pjesëmarrësve u caktoheshin burime të shumta ose të pakta. Autorët e rinj: rianalizuan të dhënat e eksperimentit origjinal me 68 pjesëmarrës; morën parasysh një përsëritje të mëvonshme me 1.010 pjesëmarrës; zhvilluan një përsëritje konceptuale të pararegjistruar me 174 pjesëmarrës; arritën në përfundimin se rezultatet nuk mbështesin interpretimin origjinal të një “tuneli” të veçantë të shkaktuar nga mungesa. Rezultatet përshtateshin më mirë me një shpjegim alter...

 www.radiolyra.com  27.shtator.2026 ora 11:15 Provat për përfitimet e “detoksit” nga rrjetet sociale janë shumë më të dobëta sesa sugjerojnë politikat Një rishikim në Communications Psychology kontrolloi 12.058 publikime dhe analizoi hollësisht 45 studime të ndërhyrjeve që reduktonin ose ndërprisnin përdorimin e rrjeteve sociale. Studimet ishin botuar ndërmjet viteve 2015 dhe 2025. Provat e verifikuara Rezultatet për mirëqenien dhe shëndetin mendor ishin përgjithësisht të vogla, të paqëndrueshme ose statistikisht të padallueshme. Autorët identifikuan dobësi të përhapura në projektimin dhe zbatimin e ndërhyrjeve. Vetëm një nga 45 studimet kishte kampion me moshë mesatare nën gjashtëmbëdhjetë vjeç. Kjo krijon një mospërputhje të madhe: politikat kufizuese synojnë kryesisht fëmijët, ndërsa provat eksperimentale vijnë pothuajse tërësisht nga të rriturit. Rishikimi në Communications Psychology⁠ Communications Psychology Çfarë ka ndryshuar Debati shpesh paraqitet sikur eksperimentet...

 www.radiolyra.com  25 shtator 2026 Nga drejtimi i inteligjencës te arresti shtëpiak:  Për çfarë akuzohet Vlora Hyseni? Rasti i Vlora Hysenit është një nga zhvillimet më të rënda që kanë prekur institucionet e sigurisë kombëtare në Shqipëri. Ish-drejtoresha e Shërbimit Informativ të Shtetit – SHISH është shkarkuar nga detyra dhe ndodhet nën masën e sigurisë “arrest në shtëpi”, ndërsa hetohet nga Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar. Akuzat lidhen me dyshimin se Hyseni ka ndihmuar biznesmenin Ergys Agasi gjatë kohës kur ai kërkohej nga drejtësia dhe se i ka dhënë atij informacione sekrete. Megjithatë, duhet theksuar se këto janë akuza në fazën e hetimit. Vlora Hyseni nuk është shpallur fajtore me vendim përfundimtar dhe, sipas ligjit, gëzon prezumimin e pafajësisë. Kush është Vlora Hyseni? Vlora Hyseni është një zyrtare e inteligjencës me origjinë nga Kosova. Ajo ka mbajtur disa funksione të rëndësishme në Agjencinë e Kosovës për Inteligjencë –...

 www.radiolyra.com   25 shtator 2026, në orën 08:17 GËNJESHTRA – KUR E VËRTETA HUMB ZËRIN Gënjeshtra është një nga kundërthëniet më të mëdha të njeriut. Ne e çmojmë të vërtetën, por jo gjithmonë jemi të gatshëm ta dëgjojmë. E dënojmë mashtrimin, por ndonjëherë gënjejmë për të mbrojtur veten, për të shmangur përgjegjësinë, për të ruajtur një marrëdhënie apo për të krijuar një pamje më të bukur se realiteti. Por çfarë është në të vërtetë gënjeshtra? A është vetëm një pohim i pavërtetë? Apo fillon më herët, në çastin kur ne e njohim të vërtetën, por vendosim ta fshehim? Një njeri mund të mos thotë asnjë fjalë të pavërtetë dhe përsëri të mashtrojë. Ai mund të heshtë në momentin vendimtar, të tregojë vetëm gjysmën e ngjarjes, të largojë vëmendjen nga fakti kryesor ose të krijojë një përshtypje të rreme. Prandaj, gënjeshtra nuk jeton vetëm brenda fjalëve. Ajo jeton edhe në qëllimin që qëndron pas tyre. Pse gënjen njeriu? Njeriu gënjen sepse ka frikë. Ka frikë se mos humbet dash...

 www.radiolyra.com  Klaustrofobia – kur hapësira e mbyllur shkakton frikë Klaustrofobia është frikë e fortë dhe e vazhdueshme nga hapësirat e mbyllura, të ngushta ose nga situatat ku personi mendon se nuk mund të largohet shpejt. Në psikologjinë klinike klasifikohet si fobi specifike e tipit situacional. Fjala vjen nga latinishtja claustrum, që do të thotë vend i mbyllur, dhe nga greqishtja phobos, që do të thotë frikë. Klaustrofobia nuk është thjesht siklet në një dhomë të vogël. Te personi që e përjeton, edhe një hapësirë objektivisht e sigurt mund ta aktivizojë sistemin e alarmit të trupit sikur të ekzistonte një rrezik i menjëhershëm. Ku mund të shfaqet? Frika mund të aktivizohet në: ashensor; aeroplan; tunel; tren ose autobus të mbushur; dhomë pa dritare; bodrum; parking nëntokësor; pajisje për rezonancë magnetike; vende me shumë njerëz; radhë ku largimi duket i vështirë; automjet me dyer dhe dritare të mbyllura. Disa njerëz shqetësohen më shumë nga ngushtësia fizike. Të ...

 www.radiolyra.com  Tiparet narciste: si mund t’i dallojmë? Hysi, fjala “narcist” përdoret shpesh për njerëzit egoistë, mendjemëdhenj ose manipulues. Megjithatë, në psikologji duhet bërë një dallim i rëndësishëm: Tiparet narciste mund të shfaqen herë pas here te shumë njerëz. Çrregullimi narcisist i personalitetit është një gjendje klinike më e thellë dhe e qëndrueshme, që diagnostikohet vetëm nga psikologu ose psikiatri. Nuk mjafton që dikush të jetë krenar, të flasë shumë për veten apo të sillet keq në një rast të vetëm. Duhet të ekzistojë një model i vazhdueshëm sjelljeje, i pranishëm në marrëdhënie dhe situata të ndryshme. Shenjat kryesore 1. Ndjenjë e tepruar e rëndësisë personale Personi e sheh veten si më të rëndësishëm, më të aftë ose më të veçantë se të tjerët. Mund t’i zmadhojë arritjet dhe të kërkojë njohje edhe kur rezultatet nuk e justifikojnë atë. 2. Nevojë e vazhdueshme për admirim Kërkon lavdërime, vëmendje dhe miratim. Kur nuk i merr, mund të bëhet i ftohtë, n...

 www.radiolyra.com  Akrofobia – kur lartësia shndërrohet në frikë Akrofobia është frika e fortë dhe e vazhdueshme nga lartësitë. Termi vjen nga fjalët greke ákron, që do të thotë majë ose lartësi, dhe phóbos, që do të thotë frikë. Të kesh kujdes kur ndodhesh në një vend të lartë është krejtësisht normale. Ky kujdes na mbron nga rënia. Por te personat me akrofobi, frika është shumë më e madhe sesa rreziku real. Ajo mund të shfaqet edhe kur vendi është i sigurt, për shembull në një ndërtesë me barriera mbrojtëse, në një ballkon të mbyllur ose gjatë shikimit të një fotografie nga lartësia. Akrofobia konsiderohet fobi specifike, pra çrregullim ankthi i lidhur me një situatë të përcaktuar. Fobia nuk është dobësi karakteri dhe as mungesë guximi. Është një reagim i fuqishëm psikologjik dhe trupor ndaj një kërcënimi që truri e vlerëson si më të madh sesa është në të vërtetë.  psychiatry.org +1 Si shfaqet akrofobia? Kur personi ndodhet në lartësi ose vetëm mendon për të, mund të p...

www.radiolyra.com  PESËDHJETË VJET STUDIME PËR QYTETET ILIRE Neritan Ceka ILIRIA, Nr. 1–2, 1998, faqet 121–125 Ky pesëdhjetëvjetor i krijimit të Muzeut Arkeologjik-Etnografik në Tiranë përkon edhe me fillimin e studimeve për qytetin ilir. Ka qenë Hasan Ceka, i cili në artikullin e tij “Zbulimi i një qyteti antik në rrethin e Tiranës”, të botuar në Buletinin e Institutit të Shkencave, seria Shkencat Shoqërore, 1951, nr. 1, f. 86–89, përdori për herë të parë termin qytet ilir. Kjo përbën një shkëputje nga tradita e deriatëhershme e krijuar nga arkeologët e huaj, si Karl Patsch, Camillo Prashniker e Luigi Ugolini, të cilët i patën konsideruar Amantian, Bylisin, Lisin etj., si subkoloni helene në thellësi të territorit ilir. Është pikërisht Hasan Ceka, i cili bëri edhe përpjekjen e parë për gërmimin e një qyteti të rëndësishëm ilir si Amantia, gërmime të cilat u çuan më tej dhe u botuan nga Skënder Anamali. Në këtë periudhë të hershme të zhvillimit të shkallës kombëtare të arkeologjisë...