www.radiolyra.com 

A u romanizuan të gjithë ilirët në të njëjtën masë?

Jo. Romanizimi i popullsive ilire ishte i pabarabartë, gradual dhe shumë më kompleks sesa një zëvendësim i thjeshtë i kulturës ilire me kulturën romake.

Kur Roma pushtoi territoret e Ballkanit perëndimor, ajo nuk gjeti një popullsi homogjene. Termi “ilir” përfshinte një numër të madh bashkësish, fisesh dhe krahinash me organizim, ekonomi dhe kontakte të ndryshme me botën mesdhetare. Prandaj edhe reagimi ndaj sundimit romak ndryshoi nga një zonë në tjetrën.

Studiuesit modernë madje e përdorin me kujdes termin “romanizim”, sepse ai mund të krijojë përshtypjen sikur Roma imponoi një kulturë dhe popullsitë vendase thjesht e pranuan atë. Arkeologjia bashkëkohore flet më shumë për integrim, përshtatje, ndërveprim dhe krijim identitetesh të përziera.

Bregdeti u përfshi më shpejt në botën romake

Një nga dallimet më të rëndësishme ishte ai midis zonave bregdetare dhe brendësisë malore.

Bregdeti i provincës së Dalmacisë kishte kontakte shumë më të hershme me botën mesdhetare. Qytetet, portet, tregtia detare dhe lidhjet me Italinë krijuan kushte të favorshme për përhapjen e institucioneve romake, latinishtes publike, mënyrës romake të administrimit dhe kulturës urbane.

Historiani Danijel Džino thekson se bregdeti dalmat ishte tashmë i lidhur ngushtë me botën kulturore mesdhetare dhe u përfshi fuqishëm në strukturat e Perandorisë Romake.

Në qytete, procesi mund të shihet në ndërtimin e forumeve, tempujve, rrugëve, ujësjellësve, monumenteve dhe në përdorimin e mbishkrimeve latine.

Por kjo nuk do të thotë se banorët braktisën menjëherë identitetet vendase.

Në brendësi ndryshimi ishte më i ngadalshëm

Në zonat rurale dhe malore të Dalmacisë dhe të Ballkanit të brendshëm, mënyrat tradicionale të jetesës mund të mbijetonin më gjatë.

Vetë rrjeti i rrugëve romake tregon përpjekjen e Romës për të lidhur bregdetin me fiset dhe qendrat e brendshme. Rrugët nga Salona depërtuan drejt zonave të Dinarideve dhe territoreve të popullsive vendase.

Kjo kishte rëndësi të madhe për administratën, ushtrinë dhe tregtinë, por ndërtimi i një rruge romake nuk nënkuptonte automatikisht që popullsia përreth bëhej menjëherë kulturore romake.

Kultura materiale dhe praktikat fetare tregojnë se shumë tradita lokale vazhduan dhe u përzien me elemente romake.

Feja është një provë shumë interesante

Kulti i Silvanit në Dalmacinë romake është një shembull i mirë.

Në pamje të parë mund të thuhet: Silvani ishte hyjni romake, prandaj popullsia ishte romanizuar.

Por analiza arkeologjike është më interesante.

Në Dalmaci, Silvani mori karakteristika të veçanta lokale dhe u lidh me peizazhin, barinjtë, shpellat, burimet dhe traditat vendase. Studiuesit e interpretojnë këtë jo thjesht si zhdukje të besimeve të mëparshme, por si krijim të një kulture të re provinciale që kombinonte elemente lokale dhe romake.

Pra, një njeri mund të merrte pjesë në botën romake pa pushuar domosdoshmërisht së ruajturi elemente të trashëgimisë lokale.

Edhe identiteti mund të ishte i dyfishtë

Kemi një dëshmi jashtëzakonisht interesante nga një marinar dalmat në flotën romake.

Në mbishkrimin e tij ai paraqitet me emrin romak Caius Ravonius Celer, por gjithashtu përmendet emri vendas Bato.

Për historianët kjo është dëshmi se identiteti romak dhe ai vendas mund të bashkëjetonin te i njëjti person.

Kjo është shumë e rëndësishme.

Romanizimi nuk duhet kuptuar domosdoshmërisht kështu:

ilir → romak

Më saktë mund të ishte:

traditë vendase + shtet romak + qytetari romake + shërbim ushtarak + kulturë provinciale.

Identiteti mund të kishte disa shtresa njëkohësisht.

Po Dardania?

Edhe Dardania tregon një proces të diferencuar.

Në qendra si Ulpiana dhe Municipium Dardanorum u zhvilluan institucione romake, ekonomi minerare, qytete, administratë dhe një popullsi shumë më e lëvizshme.

Dëshmitë epigrafike tregojnë jo vetëm vendas, por edhe veteranë, qytetarë romakë dhe njerëz të ardhur nga pjesë të tjera të Perandorisë, përfshirë provincat greqishtfolëse të Lindjes.

Kjo na paralajmëron për një problem tjetër:

Kur gjejmë një mbishkrim latin ose një emër romak në Ulpianë, nuk mund të supozojmë automatikisht se kemi përpara një vendas plotësisht të romanizuar.

Personi mund të ishte kolon, veteran, emigrant, tregtar ose vendas që kishte marrë qytetarinë romake.

Prandaj arkeologët kombinojnë mbishkrimet me varret, objektet, vendbanimet, emrat personalë, kultet dhe kontekstin arkeologjik.

Qyteti dhe fshati nuk romanizoheshin njësoj

Ky është ndoshta argumenti më i fortë.

Në përgjithësi, ndikimi romak ishte më i dukshëm te:

• elitat lokale;
• administrata;
• ushtarët dhe veteranët;
• qytetet;
• qendrat minerare;
• vendbanimet përgjatë rrugëve kryesore;
• tregtarët dhe njerëzit e përfshirë në ekonominë perandorake.

Në komunitetet rurale dhe më të izoluara, praktikat vendase mund të vazhdonin shumë më gjatë.

Edhe studimet mbi Moesinë e Epërme vërejnë se procesi i romanizimit ishte më i dukshëm në mjediset urbane sesa në fshat.

Po gjuha?

Latinishtja u bë jashtëzakonisht e rëndësishme në administratë, ushtri, ligj dhe në shumë mbishkrime publike.

Por këtu duhet shumë kujdes.

Mbishkrimet nuk na tregojnë domosdoshmërisht se çfarë gjuhe fliste çdo familje në shtëpi.

Njerëzit që ngrinin monumente me mbishkrime ishin në mënyrë disproporcionale qytetarë, ushtarë, veteranë, zyrtarë dhe pjesëtarë të shtresave me burime ekonomike.

Prandaj përdorimi i latinishtes në epigrafi dëshmon fuqishëm integrimin në sistemin romak, por nuk provon se çdo komunitet kishte braktisur gjuhën ose traditat e veta.

Dhe këtu kemi një kufizim të madh shkencor: nga gjuhët që flisnin popullsitë ilire kanë mbetur shumë pak tekste të drejtpërdrejta.

Viti 212 nuk i bëri të gjithë “kulturalisht romakë”

Në vitin 212 pas Krishtit, perandori Karakala, përmes Constitutio Antoniniana, ua dha qytetarinë romake pothuajse të gjithë banorëve të lirë të Perandorisë.

Kjo do të thotë se një banor i Dardanisë ose Dalmacisë mund të ishte juridikisht qytetar romak.

Por:

qytetaria juridike nuk është e njëjta gjë me identitetin kulturor.

Edhe brenda një Perandorie me qytetari të përbashkët vazhduan identitete rajonale, gjuhë, zakone dhe forma të ndryshme të jetës lokale. Studimet moderne theksojnë pikërisht se integrimi politik nuk zhduku automatikisht identitetet lokale.

Përfundimi shkencor

Pra, pohimi:

“Ilirët u romanizuan”

është tepër i përgjithshëm.

Më saktë është të thuhet:

Popullsitë e territoreve ilire u integruan gradualisht në Perandorinë Romake, por shkalla dhe forma e këtij integrimi ndryshonte sipas rajonit, kohës, pozitës shoqërore, afërsisë me qytetet, ushtrinë, rrugët dhe qendrat ekonomike.

Disa banorë mund të ishin shumë të integruar në kulturën romake: kishin qytetari romake, emra romakë, shërbenin në ushtri, përdornin latinishten dhe merrnin pjesë në institucionet e qytetit.

Të tjerë ruanin më shumë traditat vendase.

Dhe shumë të tjerë jetonin në një botë të ndërmjetme: as plotësisht si para pushtimit romak, as kopje të romakëve të Italisë.

Ata krijuan kultura të reja provinciale.

Kjo është arsyeja pse sot shumë arkeologë preferojnë të flasin jo për një “zhdukje të ilirëve nga romanizimi”, por për transformim, integrim dhe krijim identitetesh të reja nën Perandorinë Romake.

Dhe ky dallim është thelbësor kur diskutojmë pyetjen shumë më të vështirë që vjen më pas:

Nëse popullsitë ilire nuk u romanizuan plotësisht, çfarë ndodhi me to pas dobësimit dhe rënies së administratës romake në Ballkan?

www.radiolyra.com