Pse politikanët gënjejnë dhe pse njerëzit vazhdojnë t’u besojnë?

www.radiolyra.com

 Pse politikanët gënjejnë dhe pse njerëzit vazhdojnë t’u besojnë?

Analizë psikologjike — 15 shtator 2026

Për ta kuptuar këtë marrëdhënie, nuk mjafton të themi se politikanët janë mashtrues dhe populli është naiv. Ky shpjegim fyen qytetarët dhe nuk shpjegon mekanizmat që e bëjnë mashtrimin të suksesshëm.

Gjithashtu, një deklaratë e pasaktë nuk dëshmon automatikisht gënjeshtër të qëllimshme. Dikush mund të gabojë, të mbështetet në informacion të dobët ose të bëjë një parashikim që nuk realizohet. Edhe një premtim i pambajtur duhet shqyrtuar sipas rrethanave. Për të folur me siguri për gënjeshtër, duhet të kemi prova se folësi e dinte që po shtrembëronte të vërtetën.

Përfitimi dhe frika nga humbja

Një politikan mund ta përdorë mashtrimin për të fituar mbështetje, për të fshehur një dështim ose për t’ia kaluar përgjegjësinë kundërshtarit. Në këtë interpretim, pyetja psikologjike është: çfarë shpërblehet dhe çfarë ndëshkohet?

Nëse një deklaratë e rreme sjell vëmendje dhe miratim, ndërsa zbulimi i saj nuk sjell pasoja, krijohet një nxitje për ta përsëritur këtë sjellje.

Një eksperiment me ligjvënës në nëntë shtete amerikane e mbështet rëndësinë e përgjegjshmërisë. Politikanët që morën paralajmërime për pasojat reputacionale dhe zgjedhore të deklaratave të pasakta patën më pak gjasa të merrnin vlerësime negative nga verifikuesit e fakteve ose t’u vihej publikisht në dyshim saktësia. Studimi nuk mat çdo gënjeshtër, por tregon se rreziku i ekspozimit mund të ndikojë në sjellje. Nyhan dhe Reifler, 2015

Kur bindja politike bëhet pjesë e identitetit

Për disa njerëz, partia lidhet me familjen, historinë personale, sakrificat ose ndjenjën e përkatësisë. Në këto raste, kritika ndaj liderit mund të përjetohet si kritikë ndaj vetes.

Këtu vepron arsyetimi i motivuar: informacioni shqyrtohet pjesërisht sipas përfundimit që dëshirojmë të mbrojmë. Një lajm që na përshtatet mund ta pranojmë shpejt; për një lajm kundërshtues mund të kërkojmë prova shumë më të forta.

Për shembull, i njëjti veprim mund të quhet “vendim i guximshëm” kur e merr pala jonë dhe “papërgjegjësi” kur e merr kundërshtari. Ky është një shembull ilustrues i standardit të dyfishtë, jo provë se çdo simpatizant sillet kështu. Roli i bindjeve paraprake, identitetit dhe besueshmërisë së burimit trajtohet në kërkimet mbi pranimin e dezinformimit. Ecker dhe bashkautorët, 2022

Përsëritja e bën të njohurën të duket e vërtetë

Një deklaratë dëgjohet në televizion, përsëritet në rrjete sociale dhe rikthehet në biseda. Pas një kohe, mund të na duket e besueshme sepse na tingëllon e njohur.

Ky quhet efekti i së vërtetës iluzore. Në eksperimente me tituj lajmesh të rreme, ekspozimi i mëparshëm rriti vlerësimin e saktësisë së tyre. Kjo nuk do të thotë se përsëritja bind këdo për gjithçka, por se familjariteti mund të ndikojë në gjykim. Pennycook, Cannon dhe Rand, 2018

Kështu, pyetja “Ku e kam dëgjuar?” mund të zëvendësojë pa dashje pyetjen më të rëndësishme: “Çfarë prove e mbështet?”

Dhjetë faqe që kopjojnë të njëjtin pretendim nuk përbëjnë dhjetë konfirmime të pavarura.

Emocioni dhe mungesa e vëmendjes

Mesazhet që prekin frikën, zemërimin ose shpresën mund të ndikojnë në mënyrën si e vlerësojmë informacionin. Kur një tregim përputhet me shqetësimet tona, mund të na duket bindës përpara se ta verifikojmë. Ndikimi i emocioneve është pjesë e shpjegimit psikologjik të besimit në dezinformim, por nuk vepron njësoj te çdo njeri dhe në çdo situatë. Ecker dhe bashkautorët, 2022

Megjithatë, jo çdo shpërndarje e një lajmi të rremë vjen nga fanatizmi. Ndonjëherë njeriu thjesht nuk ndalet të mendojë për saktësinë.

Një studim në Nature tregoi se orientimi i vëmendjes drejt saktësisë mund të përmirësojë cilësinë e lajmeve që njerëzit shpërndajnë. Autorët gjetën gjithashtu se shpërndarja e një lajmi nuk nënkupton domosdoshmërisht besim në të. Pennycook dhe bashkautorët, 2021

Pse mbështetja vazhdon edhe pasi zbulohet pasaktësia?

Këtu gjendet një dallim vendimtar: korrigjimi i një bindjeje faktike nuk garanton ndryshimin e besnikërisë politike.

Në një studim mbi deklaratat e Donald Trumpit, pjesëmarrësit i përmirësuan vlerësimet e tyre për saktësinë pas korrigjimeve, por kjo nuk u përkthye në një ulje përkatëse të mbështetjes për të. Pra, njerëzit mund ta pranojnë korrigjimin dhe përsëri ta mbështesin kandidatin. Swire dhe bashkautorët, 2017

Një interpretim i mundshëm është se votuesi peshon edhe çështje të tjera: programin, përkatësinë partiake, interesin personal ose kundërshtimin ndaj alternativës. Për disa, pasaktësia nuk mjafton për ta ndryshuar zgjedhjen.

Kjo është arsyeja pse duhet të pyesim veçmas: “A e beson këtë deklaratë?” dhe “Pse vazhdon ta mbështesësh këtë politikan?” Janë dy pyetje të ndryshme.

A kanë vlerë faktet?

Po. Nga rezistenca ndaj disa korrigjimeve nuk rrjedh se verifikimi është i kotë. Studimet tregojnë se korrigjimet mund të përmirësojnë njohuritë, edhe kur efekti dobësohet me kalimin e kohës ose nuk ndryshon preferencën politike. Swire dhe bashkautorët, 2017

Për qytetarin, një praktikë e dobishme është të ndalet te këto pyetje:

• Cila është prova konkrete për këtë pretendim?
• A po shoh burimin origjinal apo vetëm përsëritje?
• A do ta pranoja të njëjtin argument nga kundërshtari politik?
• Çfarë prove do të më bënte ta ndryshoja mendimin?

Këto mekanizma nuk na lejojnë të diagnostikojmë një politikan apo ta trajtojmë popullin si një mendje të vetme. Një pjesë e studimeve vijnë nga konteksti amerikan; zbatimi i tyre në Kosovë ose Shqipëri kërkon kujdes dhe të dhëna vendore.

Por ato na japin një pikë të fortë reflektimi: përgjegjësia demokratike kërkon që mbështetja të mbetet e kushtëzuar. Mund ta votosh një politikan, ta mbështesësh një program dhe njëkohësisht të kërkosh prova, të kundërshtosh mashtrimin dhe të pranosh se ke gabuar në vlerësim.

Pjekuria politike fillon kur e vërteta bëhet më e rëndësishme se nevoja që pala jonë të ketë gjithmonë të drejtë.