Skizofrenia: çfarë është, si shfaqet dhe si trajtohet?

 www.radiolyra.com 

Skizofrenia: çfarë është, si shfaqet dhe si trajtohet?

16 shtator 2026

Skizofrenia është një çrregullim serioz dhe kompleks i shëndetit mendor, i cili mund të ndikojë në mënyrën se si njeriu mendon, percepton realitetin, shpreh emocionet dhe sillet. Ajo mund të shkaktojë periudha psikoze, gjatë të cilave personi e ka të vështirë të dallojë përjetimet e brendshme nga ngjarjet që ndodhin realisht.

Skizofrenia nuk do të thotë “personalitet i dyfishtë” ose “personalitet i ndarë”. Ky është një keqkuptim i përhapur. Çrregullimet e identitetit janë diagnoza të tjera dhe nuk janë të njëjta me skizofreninë.

Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë⁠�, rreth një në çdo treqind njerëz në botë jeton me skizofreni. Te të rriturit mbi njëzet vjeç, shifra vlerësohet afërsisht një në çdo dyqind e gjashtë persona. Fillimi i saj ndodh më shpesh nga fundi i adoleshencës deri në të njëzetat. Te burrat, simptomat kanë prirjen të shfaqen disi më herët se te gratë.

Si shfaqet skizofrenia?

Simptomat ndryshojnë shumë nga një person te tjetri. Ato zakonisht ndahen në tri grupe kryesore.

Simptomat psikotike

Këto përfshijnë ndryshime në perceptimin dhe interpretimin e realitetit:

Halucinacionet – personi dëgjon, sheh, ndien ose percepton gjëra që të tjerët nuk i perceptojnë. Dëgjimi i zërave është forma më e njohur, por nuk shfaqet te të gjithë.

Deluzionet – bindje shumë të forta që vazhdojnë edhe kur provat tregojnë të kundërtën. Personi mund të besojë, për shembull, se po përndiqet ose se të tjerët po kontrollojnë mendimet e tij.

Mendimi dhe të folurit e çorganizuar – fjalët dhe idetë mund të lidhen në mënyrë të paqartë, duke e bërë bisedën të vështirë për t’u ndjekur.

Sjellja e çorganizuar – vështirësi në planifikimin dhe kryerjen e veprimeve të zakonshme ose sjellje që duken të pakuptueshme për njerëzit përreth.

Halucinacionet dhe deluzionet janë reale si përjetim për personin, edhe pse nuk përputhen me realitetin e përbashkët. Për këtë arsye, tallja ose kundërshtimi agresiv zakonisht nuk ndihmojnë.

Simptomat negative

Fjala “negative” nuk nënkupton sjellje të keqe. Ajo tregon pakësimin ose humbjen e disa aftësive që zakonisht janë të pranishme:

zvogëlim të shprehjes së emocioneve;

mungesë motivimi;

vështirësi për të ndier kënaqësi;

të folur të kufizuar;

tërheqje nga marrëdhëniet shoqërore;

vështirësi për të filluar dhe përfunduar veprimtari të përditshme.

Këto simptoma mund të ngatërrohen me përtacinë, indiferencën ose depresionin. Në të vërtetë, ato mund të jenë pjesë e vetë sëmundjes.

Vështirësitë njohëse

Skizofrenia mund të ndikojë edhe në:

përqendrim;

kujtesën e punës;

përpunimin e informacionit;

organizimin dhe planifikimin;

marrjen e vendimeve.

Këto vështirësi mund ta pengojnë personin në shkollim, punësim dhe jetën e përditshme, edhe kur halucinacionet ose deluzionet janë nën kontroll.

Çfarë e shkakton skizofreninë?

Shkenca nuk ka gjetur një shkak të vetëm. Skizofrenia mendohet se lind nga ndërveprimi i disa faktorëve:

prirjes gjenetike;

zhvillimit të trurit;

proceseve biologjike dhe neurokimike;

ndërlikimeve të caktuara gjatë shtatzënisë ose lindjes;

stresit dhe traumave;

mjedisit shoqëror;

përdorimit të substancave psikoaktive.

Trashëgimia gjenetike mund ta rrisë rrezikun, por nuk e përcakton fatin e njeriut. Shumica e njerëzve që kanë një të afërm me skizofreni nuk e zhvillojnë domosdoshmërisht këtë çrregullim.

Përdorimi i shpeshtë dhe intensiv i kanabisit, veçanërisht produkteve me përmbajtje të lartë të tetrahidrokanabinolit, lidhet me rrezik më të lartë për psikozë dhe skizofreni. Megjithatë, kjo marrëdhënie është komplekse: kanabisi nuk është shkaku i vetëm dhe jo çdo përdorues zhvillon psikozë.

Si vendoset diagnoza?

Nuk ekziston një analizë gjaku ose fotografim i trurit që, i vetëm, e vërteton skizofreninë. Diagnoza vendoset nga profesionistë të shëndetit mendor pas një vlerësimi të plotë të simptomave, kohëzgjatjes së tyre dhe ndikimit në funksionimin e personit.

Duhet të përjashtohen edhe shkaqe të tjera, si:

çrregullimi bipolar ose depresioni i rëndë me simptoma psikotike;

përdorimi i alkoolit apo drogave;

efektet anësore të barnave;

sëmundje neurologjike dhe gjendje të tjera mjekësore.

Një episod i vetëm psikotik nuk do të thotë automatikisht se personi ka skizofreni. Vetëm profesionistët e kualifikuar mund ta vendosin diagnozën.

A mund të trajtohet?

Po. Skizofrenia është e trajtueshme, megjithëse ecuria ndryshon nga një person te tjetri. Trajtimi zakonisht përfshin një kombinim ndërhyrjesh.

Barnat antipsikotike

Këto barna mund të zvogëlojnë halucinacionet, deluzionet dhe çorganizimin e mendimit. Ato duhet të përzgjidhen dhe të monitorohen nga mjeku, sepse mund të shkaktojnë efekte anësore, përfshirë shtim në peshë, përgjumje, çrregullime të lëvizjes dhe ndryshime metabolike.

Personi nuk duhet ta ndërpresë vetë terapinë. Ndërprerja e menjëhershme mund ta rrisë rrezikun e rikthimit të simptomave.

Ndërhyrjet psikologjike dhe shoqërore

Trajtimi mund të përfshijë:

terapi njohëse dhe të sjelljes;

edukim mbi sëmundjen;

ndërhyrje dhe mbështetje familjare;

trajnim për aftësitë e jetës së përditshme;

rehabilitim psikosocial;

mbështetje për shkollim, punësim dhe banim;

trajtim të problemeve me alkoolin ose drogat;

kujdes të koordinuar pas episodit të parë të psikozës.

NIMH-i⁠� thekson se trajtimi i hershëm dhe kujdesi i koordinuar pas psikozës së parë mund të përmirësojnë funksionimin, pavarësinë dhe cilësinë e jetës.

A mund të shërohet personi?

Skizofrenia nuk ka të njëjtën ecuri te të gjithë. Disa njerëz përjetojnë një numër të kufizuar episodesh dhe kalojnë periudha të gjata pa simptoma të theksuara. Te të tjerët, simptomat rikthehen ose kërkojnë mbështetje afatgjatë.

Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, të paktën një në tre persona mund të arrijë shërim të plotë klinik. Shumë të tjerë mund t’i kontrollojnë simptomat, të punojnë, të krijojnë marrëdhënie dhe të bëjnë jetë kuptimplote me trajtim dhe mbështetje të përshtatshme.

“Shërimi” nuk do të thotë gjithmonë mungesë absolute e çdo simptome. Për shumë njerëz ai nënkupton rikthimin e kontrollit mbi jetën, ndërtimin e marrëdhënieve dhe realizimin e synimeve personale.

Skizofrenia dhe dhuna

Lidhja automatike e skizofrenisë me dhunën është një paragjykim i dëmshëm. Diagnoza nuk e bën një person domosdoshmërisht të rrezikshëm. Rreziku mund të rritet në rrethana të caktuara, sidomos kur psikoza është e patrajtuar dhe shoqërohet me përdorim substancash, por këta faktorë duhet të vlerësohen individualisht.

Njerëzit me skizofreni janë shpesh më të ekspozuar ndaj diskriminimit, abuzimit, përjashtimit shoqëror, varfërisë dhe shkeljeve të të drejtave të tyre. Stigma mund t’i pengojë të kërkojnë ndihmë dhe ta vonojë trajtimin.

Si mund të ndihmojë familja?

Familjarët mund të ndihmojnë duke:

dëgjuar pa tallje dhe pa gjykim;

folur qetë dhe me fjali të qarta;

mos e përforcuar deluzionin, por as mos u përplasur ashpër me personin;

nxitur kontaktin me shërbimet shëndetësore;

mbështetur vazhdimësinë e trajtimit;

mësuar shenjat paralajmëruese të rikthimit;

krijuar rutinë dhe mjedis sa më të qëndrueshëm;

respektuar dinjitetin dhe përfshirjen e personit në vendimet për trajtimin.

Mund të thuhet: “E kuptoj se kjo të duket shumë reale dhe të frikëson. Unë nuk po e përjetoj në të njëjtën mënyrë, por dua të të ndihmoj.”

Kur nevojitet ndihmë urgjente?

Ndihma profesionale duhet kërkuar menjëherë kur personi:

mendon të dëmtojë veten ose dikë tjetër;

dëgjon zëra që e urdhërojnë të veprojë;

është shumë i frikësuar, i hutuar ose i shqetësuar;

nuk mund të kujdeset për nevojat themelore;

nuk ha, nuk pi ose nuk fle për një periudhë të rrezikshme;

ka humbur dukshëm kontaktin me realitetin.

Përfundim

Skizofrenia nuk është dobësi karakteri, mungesë vullneti dhe as dënim i pashmangshëm. Ajo është një gjendje shëndetësore komplekse, për të cilën ekzistojnë trajtime dhe forma efektive mbështetjeje.

Pas diagnozës qëndron një njeri me ndjenja, aftësi, marrëdhënie dhe synime. Trajtimi i hershëm, kujdesi i vazhdueshëm, mbështetja familjare dhe luftimi i stigmës mund të bëjnë një ndryshim vendimtar.

Ky shkrim shërben për informim dhe nuk zëvendëson vlerësimin ose trajtimin nga mjeku, psikologu apo psikiatri.

Burimet kryesore: Organizata Botërore e Shëndetësisë⁠ dhe Instituti Kombëtar Amerikan i Shëndetit Mendor⁠.