Rilindja Kombëtare Shqiptare – rruga nga mbijetesa kulturore drejt pavarësisë

 www.radiolyra.com 

Rilindja Kombëtare Shqiptare – rruga nga mbijetesa kulturore drejt pavarësisë

19 shtator 2026

Historia e Rilindjes Kombëtare Shqiptare nuk është vetëm historia e disa figurave të shquara. Ajo është historia e një populli që, në rrethana jashtëzakonisht të vështira, u përpoq të ruante gjuhën, identitetin dhe trojet e veta.

Historiani shqiptaro-amerikan Stavro Skëndi e trajton Rilindjen Kombëtare si një proces të gjatë politik, kulturor dhe arsimor. Sipas tij, shqiptarët hynë në shekullin nëntëmbëdhjetë pa një shtet të tyre, pa një sistem të përbashkët shkollor në gjuhën shqipe dhe pa një alfabet të njësuar. Për më tepër, ata ishin të ndarë administrativisht në disa vilajete të Perandorisë Osmane dhe u përkisnin tri besimeve kryesore fetare.

Megjithatë, përtej dallimeve krahinore dhe fetare, ekzistonte një element që i bashkonte: gjuha shqipe.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit

Një nga momentet vendimtare të zgjimit kombëtar ishte krijimi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, në qershor të vitit 1878.

Lidhja u formua pas Luftës Ruso-Osmane dhe vendimeve të Traktatit të Shën Stefanit. Fuqitë dhe shtetet ballkanike po diskutonin ndarjen e territoreve të banuara nga shqiptarët, ndërsa shqiptarët nuk përfaqësoheshin si komb më vete në diplomacinë evropiane.

Në fillim, udhëheqësit e Lidhjes kërkuan mbrojtjen e trojeve shqiptare nga copëtimi. Brenda saj kishte qëndrime të ndryshme. Disa mendonin se tokat shqiptare mund të mbroheshin duke qëndruar nën Perandorinë Osmane, por me një administrim të përbashkët. Të tjerë kërkonin një autonomi gjithnjë e më të gjerë.

Me kalimin e kohës, kërkesa për bashkimin e viseve shqiptare në një vilajet të vetëm u bë më e qartë. Në këtë mënyrë, Lidhja e Prizrenit filloi të shndërrohej nga një organizim mbrojtës në një lëvizje kombëtare me program politik.

Një nga figurat kryesore të saj ishte Abdyl Frashëri. Ai e kuptonte se shqiptarët nuk mund t’i mbronin trojet e tyre vetëm me armë. Ata duhej të njiheshin edhe politikisht si një popull me gjuhë, histori dhe interesa të përbashkëta.

Perandoria Osmane e shtypi ushtarakisht Lidhjen në vitin 1881, por nuk mundi ta shuante idenë që ajo kishte përhapur.

Lufta për gjuhën dhe shkollën shqipe

Pas shtypjes së Lidhjes së Prizrenit, veprimtaria kombëtare u përqendrua më shumë te gjuha, arsimi dhe kultura.

Sami Frashëri, Naim Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto, Kostandin Kristoforidhi dhe shumë veprimtarë të tjerë punuan për botimin e librave në gjuhën shqipe. Shoqëritë shqiptare në Stamboll, Bukuresht, Sofje, Egjipt, Itali dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës u kthyen në qendra të rëndësishme të veprimtarisë kombëtare.

Shkolla shqipe kishte rëndësi të jashtëzakonshme. Nëpërmjet saj, fëmijët nuk do të mësonin vetëm të lexonin dhe të shkruanin. Ata do të mësonin se i përkisnin një bashkësie më të gjerë kombëtare.

Në vitin 1887 u hap shkolla e parë laike shqipe në Korçë. Hapja e saj ishte një arritje e madhe, sepse përdorimi i shqipes në arsim përballej me pengesa politike dhe fetare. Mësuesit dhe shpërndarësit e librave shqip shpesh ndiqeshin, burgoseshin ose detyroheshin të vepronin fshehurazi.

Një alfabet për një komb

Një pengesë tjetër ishte mungesa e një alfabeti të përbashkët. Shqipja shkruhej me disa alfabete, të mbështetura në shkronja latine, greke, arabe ose në sisteme të veçanta.

Kjo gjendje e vështirësonte botimin e librave dhe zhvillimin e arsimit kombëtar. Në nëntor të vitit 1908, në Manastir u mblodh Kongresi i Alfabetit. Në të morën pjesë përfaqësues nga shumë vise shqiptare dhe nga bashkësitë shqiptare jashtë vendit.

Kongresi nuk ishte vetëm një takim gjuhësor. Ai ishte një veprim politik dhe kombëtar. Vendosja e një alfabeti të mbështetur kryesisht në shkronjat latine krijoi bazën për afrimin kulturor të shqiptarëve.

Një gjuhë e shkruar në mënyrë të njëjtë ndihmonte që shqiptari i Shkodrës, Kosovës, Manastirit, Korçës apo Janinës ta ndiente veten pjesëtar të së njëjtës bashkësi.

Nga autonomia drejt pavarësisë

Revolucioni xhonturk i vitit 1908 krijoi fillimisht shpresë për më shumë liri politike dhe kulturore. Shqiptarët hapën klube, shkolla dhe gazeta. Por marrëdhëniet me pushtetin osman u përkeqësuan kur qeveria e re filloi të ndiqte politika centralizuese.

Kryengritjet shqiptare të viteve 1910, 1911 dhe 1912 treguan se kërkesat kombëtare nuk mund të shtypeshin më vetëm me forcë. Shqiptarët kërkonin përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe, hapjen e shkollave, administrim vendor dhe njohjen e të drejtave të tyre politike.

Në verën e vitit 1912, kryengritësit shqiptarë arritën të kontrollonin një pjesë të madhe të Kosovës dhe hynë në Shkup. Por shpërthimi i Luftës së Parë Ballkanike e ndryshoi me shpejtësi situatën. Ushtritë e Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë hynë në territoret e banuara nga shqiptarët.

Përballë rrezikut të copëtimit të plotë, udhëheqësit shqiptarë u mblodhën në Vlorë. Më 28 nëntor 1912, kuvendi i drejtuar nga Ismail Qemali shpalli pavarësinë e Shqipërisë.

Pavarësia nuk i përfshiu të gjitha territoret e banuara nga shqiptarët dhe shteti i ri u përball menjëherë me vështirësi të mëdha. Megjithatë, shpallja e saj përfaqësonte përfundimin politik të një përpjekjeje që kishte filluar shumë më herët.

Kuptimi historik

Rilindja Kombëtare dëshmon se kombet nuk ndërtohen vetëm nëpërmjet luftërave. Ato formohen edhe nëpërmjet gjuhës, shkollës, librave, shtypit dhe kujtesës së përbashkët.

Merita e rilindësve ishte se kërkuan ta vendosnin identitetin shqiptar mbi ndarjet fetare. Shprehja e njohur e Pashko Vasës, se feja e shqiptarit është shqiptaria, nuk synonte mohimin e besimit. Ajo ishte një thirrje që përkatësia fetare të mos përdorej për ta përçarë popullin.

Historia e kësaj periudhe na mëson se pavarësia e vitit 1912 nuk ishte një ngjarje e rastësishme. Ajo ishte rezultat i një pune shumëvjeçare, i kryengritjeve, i diplomacisë dhe i përpjekjeve të mësuesve, shkrimtarëve e veprimtarëve që e shndërruan gjuhën shqipe në themelin e ndërgjegjes kombëtare.

Burimi kryesor:

Stavro Skëndi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 — Rilindja Kombëtare Shqiptare, 1878–1912, Princeton University Press, 1967.

Autori: Stavro Skëndi, historian dhe studiues shqiptaro-amerikan, profesor në Universitetin Columbia.