KUR DERA NA PRET MENDIMIN

 www.radiolyra.com 

KUR DERA NA PRET MENDIMIN

Pse hyjmë në një dhomë dhe harrojmë pse shkuam?

27 shtator 2026

Përgatiti: Hysni Baliu
Kohëzgjatja e leximit: rreth 20 minuta

Të gjithëve na ka ndodhur.

Ngrihemi nga karrigia me një qëllim të qartë. Kalojmë korridorin. Hyjmë në kuzhinë, në dhomën e gjumit ose në një zyrë tjetër. Pastaj ndalemi dhe pyesim veten:

“Pse erdha këtu?”

Vetëm pak sekonda më parë e dinim saktësisht se çfarë donim. Ndoshta shkuam për të marrë telefonin, syzet, një dokument ose një gotë ujë. Por, sapo kaluam pragun, mendimi sikur mbeti në dhomën e mëparshme.

Kjo përvojë e zakonshme njihet në psikologjinë njohëse si “efekti i derës”.

Megjithatë, emri mund të na çojë drejt një përfundimi të gabuar. Dera nuk është një gomë magjike që fshin kujtesën. Studimet tregojnë një pamje më të ndërlikuar. Në disa eksperimente, kalimi nga një hapësirë në tjetrën e ka vështirësuar rikujtimin e informacionit. Në eksperimente të tjera, efekti nuk është gjetur në mënyrë të përgjithshme.

Prandaj, pyetja kryesore nuk është vetëm nëse dera na bën të harrojmë. Pyetja më interesante është kjo:

A e humbim vërtet kujtimin, apo ndryshimi i mjedisit e bën përkohësisht më të vështirë gjetjen e tij?

Kujtesa nuk punon në boshllëk

Kujtesa jonë është e lidhur ngushtë me kontekstin.

Kur formojmë një qëllim, mendja nuk regjistron vetëm fjalët: “Duhet ta marr karikuesin.” Ajo regjistron edhe vendin ku ndodhemi, atë që po shohim, pozicionin e trupit, zërat përreth dhe mendimet që kemi në atë çast.

Të gjitha këto elemente formojnë një lloj skene mendore.

Për shembull, jemi ulur në divan. Telefoni tregon se bateria po mbaron. Shohim kabllon pranë tavolinës në dhomën tjetër dhe vendosim të ngrihemi. Në atë moment, qëllimi për të marrë karikuesin është pjesë e një skene që përfshin divanin, telefonin dhe paralajmërimin për baterinë.

Kur kalojmë në dhomën tjetër, skena ndryshon.

Shfaqen objekte të tjera. Ndriçimi mund të jetë ndryshe. Mund të dëgjojmë një zë, të shohim një mesazh ose të vërejmë diçka që kërkon vëmendjen tonë. Mendja fillon ta përpunojë situatën e re, ndërsa qëllimi i formuar në dhomën e mëparshme mund të kalojë përkohësisht në plan të dytë.

Informacioni nuk është medoemos zhdukur. Mund të jetë bërë më pak i arritshëm në atë çast.

Kjo shpjegon pse kthimi në vendin ku e formuam qëllimin ndonjëherë na ndihmon. Pamja e mëparshme mund të rikthejë shenjat që ishin të lidhura me mendimin. Kur shohim përsëri telefonin mbi divan, mund të kujtohemi menjëherë:

“Po, shkova për karikuesin!”

Mendja e ndan jetën në ngjarje

Një shpjegim i rëndësishëm vjen nga teoria e segmentimit të ngjarjeve.

Sipas psikologut Jeffrey Zacks dhe bashkëpunëtorëve të tij, mendja nuk e përjeton jetën si një rrjedhë të vetme, të pandërprerë. Ajo e ndan përvojën në njësi ose ngjarje më të vogla.

Për shembull, përgatitja e kafesë është një ngjarje. Përgjigjja në telefon është një ngjarje tjetër. Dalja nga shtëpia dhe nisja për në punë përbëjnë një ngjarje të re.

Kufiri mes dy ngjarjeve shfaqet kur ndodh një ndryshim i rëndësishëm. Mund të ndryshojë vendi, koha, personi me të cilin po flasim, qëllimi ose veprimi që po kryejmë.

Një derë është vetëm një nga shenjat e mundshme të këtij ndryshimi.

Kur kalojmë në një dhomë tjetër, mendja mund ta interpretojë kalimin si përfundimin e një ngjarjeje dhe fillimin e një tjetre. Ajo fillon ta përditësojë modelin e situatës:

Ku jam tani?
Çfarë ka përreth meje?
Çfarë po ndodh këtu?
Çfarë duhet të bëj më pas?

Ky përditësim mund të ketë një kosto të vogël. Disa hollësi nga ngjarja e mëparshme mund të mos jenë më menjëherë të gatshme për t’u rikujtuar.

Por segmentimi i ngjarjeve nuk është defekt i trurit. Përkundrazi, është një aftësi shumë e dobishme. Pa të, përvoja jonë do të ishte një rrjedhë e çrregullt informacioni.

Ndarja në ngjarje na ndihmon të kuptojmë se çfarë po ndodh, të parashikojmë çfarë do të ndodhë më pas dhe të ruajmë rendin e përvojave. Problemi shfaqet vetëm kur një informacion i rëndësishëm mbetet i lidhur me ngjarjen e mëparshme dhe nuk kalon mjaftueshëm fuqishëm në të renë.

Çfarë treguan studimet e para?

Në vitin 2010, psikologu Gabriel Radvansky dhe bashkëpunëtorët e tij zhvilluan një eksperiment në një mjedis virtual.

Pjesëmarrësit lëviznin objekte nga një vend në tjetrin dhe më pas testoheshin për të parë se çfarë mbanin mend. Studiuesit vunë re se kujtesa për objektet ishte më e dobët pasi pjesëmarrësit kalonin nga një hapësirë në tjetrën.

Në vitin 2011, studiuesit e zgjeruan punën. Ata përdorën mjedise virtuale, por edhe hapësira reale. Pjesëmarrësit lëviznin brenda së njëjtës dhomë ose kalonin nëpër një derë drejt një dhome tjetër.

Edhe në këto eksperimente u raportua një rënie e performancës së kujtesës pas kalimit në një hapësirë të re.

Këto rezultate u bënë të njohura sepse dukej se shpjegonin një përvojë që pothuajse të gjithë e njohim.

Por duhet të kuptojmë saktësisht se çfarë treguan studimet.

Ato nuk provuan se çdo kalim nëpër derë shkakton harresë. Nuk provuan se dera ka ndonjë ndikim të veçantë biologjik mbi trurin. Gjithashtu, nuk treguan se çdo lloj kujtese dobësohet në të njëjtën mënyrë.

Eksperimentet testonin detyra të caktuara, në kushte të kontrolluara dhe me mënyra të veçanta matjeje. Lëvizja e objekteve në një eksperiment nuk është plotësisht e njëjtë me kërkimin e syzeve në shtëpi.

Një ndryshim mesatar i gjetur në një grup pjesëmarrësish nuk parashikon se çfarë do t’i ndodhë çdo personi në çdo kalim.

Në vitin 2015, efekti u shqyrtua edhe te të rriturit më të rinj dhe më të moshuar. Përfshirja e grupmoshave të ndryshme e zgjeroi pyetjen shkencore, por përsëri nuk e shndërroi efektin në një ligj universal.

Kur dera nuk shkakton harresë

Një pjesë shumë e rëndësishme e shkencës është përsëritja e eksperimenteve.

Në vitin 2021, studiuesja Jessica McFadyen dhe bashkëpunëtorët e saj zhvilluan katër eksperimente për ta shqyrtuar përsëri efektin e derës. Ata përdorën realitet virtual, shikim pasiv të videove dhe lëvizje aktive në një mjedis real.

Në përgjithësi, studiuesit nuk gjetën një efekt domethënës dhe të qëndrueshëm të kalimit nëpër derë mbi harresën.

Kjo nuk do të thotë se studimet e mëparshme ishin medoemos të pavlefshme. Do të thotë se efekti mund të varet nga kushte më të veçanta sesa ishte menduar fillimisht.

Në një nga eksperimentet e vitit 2021, pjesëmarrësve iu shtua edhe një detyrë tjetër për kujtesën e punës. Kur ngarkesa mendore u bë më e madhe, kalimi nëpër derë u shoqërua me më shumë përgjigje të pasakta dhe me vështirësi më të madhe për të dalluar informacionin e duhur.

Kjo është një gjetje e kushtëzuar.

Ajo sugjeron se dera mund të ketë më shumë ndikim kur mendja është e zënë me disa detyra njëkohësisht. Megjithatë, nuk provon se kalimi shkakton gjithmonë harresë.

Formulimi më i saktë është ky:

Provat shkencore janë të përziera. Efekti është shfaqur në disa eksperimente dhe në disa kushte, por nuk është përsëritur në mënyrë të përgjithshme në çdo studim.

Roli i ngarkesës mendore

Mendja jonë mund të mbajë përkohësisht vetëm një sasi të kufizuar informacioni.

Kjo aftësi njihet si kujtesa e punës. Ajo përdoret kur mbajmë në mendje një numër telefoni, ndjekim një udhëzim ose planifikojmë veprimin e ardhshëm.

Nëse jemi duke menduar për disa gjëra njëkohësisht, qëllimi mund të bëhet më i brishtë.

Mund të ngrihemi për të marrë një dokument, ndërsa dëgjojmë radion, mbajmë filxhanin, mendojmë për një takim dhe shohim një njoftim në telefon. Kur hyjmë në dhomën tjetër, një stimul i ri mund ta largojë nga vëmendja qëllimin fillestar.

Në këtë rast, dera mund të mos jetë shkaku i vetëm. Ajo mund të jetë vetëm momenti kur ndryshimi i kontekstit bashkohet me shpërqendrimin, nxitimin dhe ngarkesën mendore.

Prandaj duhet të pyesim:

A harruam sepse kaluam pragun?

Apo sepse gjatë kalimit pamë diçka tjetër, dëgjuam një zë, hapëm telefonin ose nisëm një mendim të ri?

Këta faktorë është e vështirë të ndahen në jetën e përditshme.

Edhe telefoni ka “dyer”

Efekti nuk duhet të lidhet vetëm me dyert fizike.

Mendojeni çfarë ndodh kur hapim telefonin për një arsye të caktuar. Duam të kontrollojmë motin. Por në ekran shfaqet një mesazh. E hapim mesazhin, shohim një fotografi dhe kalojmë në një rrjet social. Pas disa minutash, nuk e mbajmë mend pse e morëm telefonin.

Në këtë rast nuk kemi kaluar në një dhomë tjetër. Kemi kaluar nga një kontekst digjital në tjetrin.

Çdo aplikacion, njoftim dhe faqe e re mund ta ndryshojë skenën mendore. Qëllimi i parë mbetet prapa, ndërsa përmbajtja e re merr përparësi.

Kjo nuk do të thotë se ekziston një “efekt digjital i derës” plotësisht i barabartë me efektin e studiuar në laborator. Por parimi i ndryshimit të kontekstit na ndihmon ta kuptojmë përvojën.

Mendja është e ndjeshme jo vetëm ndaj vendit fizik, por edhe ndaj ndërprerjeve dhe kalimeve nga një detyrë në tjetrën.

A duhet të shqetësohemi?

Harrimi i rastit i arsyes pse kemi hyrë në një dhomë është një përvojë e zakonshme. Vetëm ky episod nuk është provë e një sëmundjeje dhe nuk mund të përdoret si test për shëndetin e kujtesës.

Të gjithë mund të harrojmë më shumë kur jemi të lodhur, të stresuar, të shpërqendruar ose kur përpiqemi të kryejmë disa detyra në të njëjtën kohë.

Megjithatë, ndryshimet e reja dhe të vazhdueshme të kujtesës nuk duhen shpjeguar automatikisht me “efektin e derës”.

Nëse harrimi përkeqësohet, pengon punën, krijon probleme në aktivitetet e përditshme ose shoqërohet me hutim dhe ndryshime të tjera, duhet kërkuar vlerësim profesional.

Një emision informues nuk mund të vendosë diagnozë.

Si mund ta mbrojmë qëllimin?

Edhe pse efekti nuk është universal, mund të përdorim disa metoda të thjeshta për ta bërë qëllimin më të lehtë për t’u rikthyer.

Metoda mund të përmblidhet me katër fjalë:

Qëllimi. Fjala. Kalimi. Rikthimi.

E para është qëllimi.

Para se të lëvizim, duhet ta formulojmë veprimin në mënyrë konkrete. Në vend që të mendojmë: “Duhet të marr diçka”, mund të themi:

“Po shkoj në dhomën tjetër për karikuesin e zi.”

Një qëllim i qartë ka më shumë informacion dhe mund të jetë më i lehtë për t’u rikthyer.

E dyta është fjala kyçe.

Mund të përsërisim një fjalë të vetme gjatë rrugës: “karikuesi”, “syzet”, “fatura” ose “ilaçi”.

Për detyra të rëndësishme nuk duhet të mbështetemi vetëm te kujtesa. Mund të përdorim listë, alarm ose shënim. Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur harresa mund të ketë pasoja për sigurinë.

E treta është kalimi.

Kur hyjmë në hapësirën e re, mund të ndalemi për një sekondë përpara se të hapim një aplikacion, të fillojmë një bisedë ose të merremi me një objekt tjetër.

Kjo ndalesë e shkurtër mund t’i japë qëllimit fillestar mundësinë të mbetet në vëmendje.

E katërta është rikthimi.

Nëse qëllimi humbet, mund të përpiqemi ta rindërtojmë skenën ku lindi:

Ku isha?
Çfarë po bëja?
Çfarë po shihja?
Çfarë vendosa pak para se të ngrihesha?

Nëse është e sigurt, mund të kthehemi edhe fizikisht në vendin e mëparshëm. Shenjat e atij mjedisi mund të na ndihmojnë ta gjejmë përsëri mendimin.

Këto janë mjete organizimi, jo trajtime mjekësore dhe as garanci se nuk do të harrojmë.

Çfarë na mëson kjo dukuri?

Efekti i derës na kujton diçka të rëndësishme për natyrën e kujtesës.

Kujtesa nuk është një videoregjistrim i pandryshueshëm. Ajo është një proces dinamik. Informacioni ruhet dhe rikthehet në lidhje me vëmendjen, kuptimin dhe kontekstin.

Kufijtë mes ngjarjeve mund të na kushtojnë disa hollësi, por njëkohësisht na ndihmojnë ta organizojmë jetën.

Prandaj, dera nuk duhet paraqitur si armik i kujtesës. Ajo mund të jetë një shenjë që mendja po përditëson modelin e botës dhe po përgatitet për situatën e re.

Ndonjëherë ky përditësim e largon përkohësisht nga vëmendja qëllimin e mëparshëm. Kjo ndodh sidomos kur qëllimi është i paqartë, kur jemi të shpërqendruar ose kur kujtesa e punës është e ngarkuar.

Por jo çdo kalim shkakton harresë. Jo çdo harrim shkaktohet nga dera. Dhe jo çdo vështirësi për ta rikujtuar një mendim do të thotë se informacioni është fshirë.

Ndoshta kujtimi vazhdon të jetë aty, por çelësi që e hap atë ka mbetur i lidhur me skenën e mëparshme.

Herën tjetër kur të hyni në një dhomë dhe të pyesni: “Pse erdha këtu?”, mos mendoni menjëherë se kujtesa juaj ju tradhtoi.

Ndaloni për një çast.

Mos hapni telefonin.

Mos filloni një veprim tjetër.

Rindërtoni mendërisht vendin nga erdhët. Kujtoni se çfarë po shihnit dhe çfarë po mendonit pak sekonda më parë.

Sepse ndonjëherë nuk e kemi humbur informacionin.

Kemi humbur vetëm rrugën më të shpejtë për ta gjetur.

Po ju, çfarë harroni më shpesh kur hyni në një dhomë tjetër?

A ju rikthehet mendimi kur ktheheni në vendin ku e formuat?

Dhe cili ju shpërqendron më shumë: dera, telefoni apo një person që fillon t’ju flasë?

Radio Lyra – Në hap me kohën.

---

Burimet kryesore shkencore: Radvansky, Tamplin dhe Krawietz, 2010; Radvansky, Krawietz dhe Tamplin, 2011; Zacks dhe bashkëpunëtorët, 2007; Radvansky, 2012; Radvansky, Pettijohn dhe Kim, 2015; McFadyen dhe bashkëpunëtorët, 2021.

27 shtator 2026, ora 11:28