Faktorët që quajmë “mjedisorë” mund të lidhen pjesërisht edhe me prirjet gjenetike

 www.radiolyra.com 

07.tetor.2026

Faktorët që quajmë “mjedisorë” mund të lidhen pjesërisht edhe me prirjet gjenetike

Një studim në revistën Schizophrenia analizoi 307.493 pjesëmarrës të UK Biobank pa diagnozë të regjistruar të skizofrenisë, çrregullimit bipolar ose depresionit madhor dhe pa përdorim të antipsikotikëve.

Studiuesit krahasuan nëntë rezultate poligjenike me 49 faktorë të konsideruar zakonisht si rreziqe mjedisore.

Provat e verifikuara

Nga 441 analizat statistikore:

212 lidhje mbetën domethënëse pas korrigjimit për testimet e shumta.

Rezultatet poligjenike për çrregullimin e deficitit të vëmendjes me hiperaktivitet, arritjet arsimore, depresionin madhor, skizofreninë dhe çrregullimin bipolar kishin lidhjet më të gjera me faktorët mjedisorë.

Lidhjet shfaqeshin në fusha shoqërore, ekonomike, të sjelljes, njohëse dhe të perceptimit.

Faktorët që vareshin nga perceptimi ose vlerësimi subjektiv kishin mesatarisht lidhje më të forta me rrezikun poligjenik sesa shumë matje objektive.

Autorët theksojnë se efektet ishin të vogla dhe nuk provonin shkakësi. 

Schizophrenia

Studimi i plotë në Schizophrenia⁠

Çfarë ka ndryshuar

Modelet tradicionale shpesh i ndajnë rreziqet në dy kuti: “gjenetike” dhe “mjedisore”. Studimi tregon se ndarja nuk është gjithmonë kaq e pastër.

Prirjet e trashëgueshme mund të ndikojnë te:

mënyra si njerëzit përzgjedhin ose krijojnë mjediset e tyre;

sjelljet që ndryshojnë marrëdhëniet shoqërore;

arsimimi dhe kushtet ekonomike;

mënyra si përjetohen dhe raportohen ngjarjet.

Kjo njihet si korrelacion gjen–mjedis: gjenet nuk e zëvendësojnë mjedisin, por mund të lidhen me probabilitetin e ekspozimit ose perceptimit të tij.

Pse ka rëndësi

Nëse një faktor “mjedisor” lidhet edhe me prirje të trashëgueshme, një lidhje ndërmjet tij dhe çrregullimit psikik nuk mund të interpretohet automatikisht si ndikim i pastër i mjedisit. Studimet e ardhshme duhet të dallojnë më mirë:

ekspozimin objektiv;

perceptimin individual;

ndikimin gjenetik;

drejtimin shkakor.

Kufizimet kryesore

Studimi ishte vëzhgues dhe nuk përcakton drejtimin e ndikimit.

Rezultatet poligjenike shpjegojnë vetëm një pjesë të vogël të dallimeve individuale.

Shumë matje mjedisore mbështeteshin te raportimi personal.

UK Biobank nuk përfaqëson plotësisht popullsinë e përgjithshme.

Përjashtimi i personave me diagnoza të regjistruara zvogëlon ndikimin e sëmundjes së shfaqur, por mund të krijojë një kampion të përzgjedhur.

Artikulli është i rishikuar dhe i pranueshëm për citim, por versioni i publikuar është ende në redaktim përfundimtar.

Provë: Shumë matje të quajtura mjedisore kishin lidhje statistikore me rezultate poligjenike për psikopatologjinë.

Interpretim i arsyeshëm: Gjenet dhe mjedisi shpesh ndërthuren përmes sjelljes, pozitës shoqërore dhe mënyrës së perceptimit.

E paprovuar: Studimi nuk tregon se varfëria, viktimizimi ose përvojat e tjera shoqërore janë “gjenetike”, të pashmangshme apo më pak reale.

Përfundimi: Gjetja e parë ofron një pamje të rrallë të neuroneve njerëzore duke përpunuar pasigurinë në kohë reale. E dyta korrigjon një keqkuptim themelor: rreziku gjenetik dhe mjedisi nuk janë gjithmonë burime të pavarura, por kjo nuk e bën mjedisin të parëndësishëm dhe as fatin psikologjik të paracaktuar.