www.radiolyra.com

A ishte planifikuar krijimi i shtetit hebre në Shqipëri? Historia e vitit 1935 që pak njerëz e njohin

7 nëntor 2026 | Radio Lyra – Histori dhe hulumtim

Përpara themelimit të shtetit të Izraelit, Shqipëria u shqyrtua si një vend ku hebrenjtë e përndjekur mund të krijonin një atdhe të ri kombëtar. Dokumente historike dëshmojnë se kjo ide ka ekzistuar vërtet. Por sa larg kishte shkuar propozimi? A ishte menduar Tirana të bëhej një Jerusalem i dytë?

Një histori që fillon përpara krijimit të Izraelit

Më 14 maj 1948, u shpall themelimi i shtetit të Izraelit, në territorin e ish-Mandatit Britanik të Palestinës.

Por shumë vite përpara kësaj ngjarjeje historike, kishte pasur diskutime dhe propozime për vendosjen e hebrenjve në vende të tjera të botës.

Një nga vendet që tërhoqi vëmendjen ishte Shqipëria.

Sot, kjo histori tingëllon e pazakontë. Megjithatë, dokumentet e ruajtura në arkiva ndërkombëtare dëshmojnë se një gazetar britanik i lidhur me lëvizjen sioniste e kishte shqyrtuar seriozisht mundësinë që Shqipëria të bëhej një atdhe kombëtar hebre.

Bëhet fjalë për Leo Eltonin dhe udhëtimin e tij në vitin 1935.

Leo Elton dhe vizita e vitit 1935 në Shqipëri

Në vitin 1935, gazetari britanik Leo Elton vizitoi Shqipërinë për të studiuar mundësinë e vendosjes së hebrenjve që po përballeshin me përndjekjen në Evropë.

Adolf Hitleri kishte ardhur në pushtet në Gjermani në vitin 1933. Politikat antisemite të regjimit nazist po i privonin hebrenjtë nga të drejtat dhe po e bënin jetën e tyre gjithnjë e më të pasigurt.

Ndërkohë, emigrimi drejt Palestinës, që administrohej nga Britania e Madhe, përballej me kufizime.

Në këto rrethana, Eltoni kërkonte një vend alternativ ku hebrenjtë mund të vendoseshin dhe të ndërtonin një jetë të re.

Shqipëria i tërhoqi vëmendjen për disa arsye: tolerancën fetare, mundësitë e zhvillimit bujqësor, nevojën për investime ekonomike dhe mungesën e një tradite të theksuar përndjekjeje sistematike ndaj hebrenjve.

Sipas Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme të Shqipërisë, Eltoni e konsideronte Shqipërinë një vend ideal strehimi, që me kalimin e kohës mund të bëhej një shtëpi kombëtare hebreje.

Ky nuk është një pretendim i krijuar në ditët tona. Është një ide historike, e dokumentuar.

Dokumenti që ruhet në Jerusalem

Pjesa më interesante e kësaj historie lidhet me një dokument të ruajtur në Arkivin Qendror për Historinë e Popullit Hebre, pjesë e Bibliotekës Kombëtare të Izraelit.

Dokumenti mban titullin në anglisht:

Impressions of a visit to Albania with some observations upon the opportunities open to Jewish settlers in that country.

Në shqip:

Përshtypje nga një vizitë në Shqipëri dhe vëzhgime mbi mundësitë e vendosjes së kolonëve hebrenj në atë vend.

Ai është regjistruar në koleksionin personal të Judah Leib Magnes, presidentit të parë të Universitetit Hebraik në Jerusalem, me referencën arkivore P3-2550.

Sipas gazetarit izraelit Nir Hasson, Eltoni ia përcolli raportin Magnesit rreth dhjetë vjet pas vizitës së vitit 1935.

Në propozimin e tij parashikohej fillimisht krijimi i një bashkësie kombëtare hebreje në Shqipëri. Në një fazë të mëvonshme, vendi mund të zhvillohej në një atdhe kombëtar për hebrenjtë.

Pra, ideja shkonte përtej strehimit të përkohshëm të disa familjeve.

Megjithatë, një propozim i tillë nuk është i barabartë me një vendim për krijimin e një shteti të pavarur.

Nuk ka dëshmi të mjaftueshme se udhëheqja zyrtare e lëvizjes sioniste e miratoi këtë plan apo se qeveria shqiptare pranoi krijimin e një shteti hebre në territorin e saj.

Çfarë roli kishte mbreti Zog?

Historia nuk përfundon me Leo Eltonin.

Gjatë viteve tridhjetë, qeveria shqiptare zhvilloi kontakte me diplomatë, institucione dhe organizata që kërkonin mundësi për shpëtimin dhe vendosjen e hebrenjve në Shqipëri.

Një rol të rëndësishëm kishin diplomati shqiptar Mehmet Konica dhe ambasadori amerikan Herman Bernstein.

Sipas dokumentacionit të paraqitur nga Ministria e Jashtme shqiptare, marrëveshja Bernstein–Konica e vitit 1934 përmbante një premtim për pranimin e pesëqind familjeve hebreje.

Më 17 mars 1935, deputeti britanik Sir William Rey i shkroi mbretit Zog lidhur me mundësinë e investimeve të kapitaleve hebreje në Shqipëri.

Në këtë periudhë, Shqipëria shihej si një vend ku refugjatët mund të gjenin siguri, ndërsa investimet mund të ndihmonin zhvillimin ekonomik.

Megjithatë, qëndrimi i qeverisë nuk ishte pa kushte.

Më 14 korrik 1935, agjencia Jewish Telegraphic Agency publikoi një deklaratë të ministrit shqiptar në Londër, Fuad Asllani. Sipas saj, qeveria shqiptare ishte e gatshme të shqyrtonte pozitivisht kërkesat e hebrenjve që dëshironin të vendoseshin dhe të investonin në bujqësi e industri.

Por deklarata sqaronte gjithashtu se nuk ishte bërë një ftesë e përgjithshme zyrtare për vendosjen e hebrenjve në Shqipëri.

Kjo dëshmon se diskutimet ishin reale, por nuk nënkuptonin një vendim për dorëzimin e territorit apo sovranitetit shqiptar.

A ishte menduar Tirana të bëhej Jerusalem?

Kjo është pyetja që ngjall më shumë kureshtje.

Duhet të sqarojmë se Jerusalemi është një qytet historik dhe fetar me rëndësi të veçantë për judaizmin, krishterimin dhe islamin.

Ndërsa shteti i Izraelit është një entitet politik modern, i themeluar në vitin 1948.

Në dokumentet e shqyrtuara, nuk gjendet një plan i miratuar për ta riemërtuar Tiranën Jerusalem, për ta kthyer në kryeqytet të një shteti hebre apo për të zëvendësuar Jerusalemin.

Ajo që ekzistonte ishte ideja e krijimit të një atdheu kombëtar hebre në Shqipëri.

Ky dallim është thelbësor.

Të thuash se Shqipëria ishte propozuar si një atdhe për hebrenjtë është një pohim që mbështetet në dokumente historike.

Të thuash se ishte vendosur që Tirana të bëhej Jerusalemi i ri është një pretendim për të cilin nuk janë paraqitur prova të besueshme.

Pse nuk u realizua kjo ide?

Nga dokumentet e njohura nuk rezulton që propozimi i Leo Eltonit u zhvillua në një projekt shtetëror të miratuar.

Nuk është dokumentuar as ndonjë vendim zyrtar i udhëheqjes sioniste për ta zhvendosur projektin e krijimit të shtetit hebre nga Palestina në Shqipëri.

Në të njëjtën periudhë, lëvizja kryesore sioniste vazhdonte të përqendrohej te Palestina, e lidhur historikisht dhe fetarisht me popullin hebre.

Shpërthimi i Luftës së Dytë Botërore dhe zhvillimet që pasuan e ndryshuan rrënjësisht situatën ndërkombëtare.

Në përfundim, shteti i Izraelit u krijua në vitin 1948 në Lindjen e Mesme, ndërsa Shqipëria nuk u bë një shtet hebre.

Shqipëria dhe shpëtimi i hebrenjve gjatë Holokaustit

Megjithëse propozimi për një atdhe kombëtar hebre nuk u realizua, Shqipëria luajti një rol të rëndësishëm në strehimin e refugjatëve.

Sipas Qendrës Përkujtimore të Holokaustit, Yad Vashem, qindra hebrenj nga vende të ndryshme evropiane gjetën strehim në Shqipëri përpara dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Pas pushtimit gjerman në vitin 1943, shumë familje shqiptare ndihmuan në fshehjen dhe mbrojtjen e hebrenjve.

Në këtë histori përmendet shpesh edhe Besa shqiptare, si shprehje e përgjegjësisë për mbrojtjen e mikut dhe të njeriut në rrezik.

Ndihma erdhi nga shqiptarë me përkatësi të ndryshme fetare e shoqërore.

Kjo është një pjesë e dokumentuar e historisë sonë dhe një dëshmi e rëndësishme e solidaritetit njerëzor.

A lidhen propozimet e vitit 1935 me pretendimet e sotme?

Në vitet e fundit, historia e Leo Eltonit është rikthyer në diskutimet publike, veçanërisht në lidhje me investimet e propozuara nga biznesmeni amerikan Jared Kushner në Shqipëri.

Në rrjete sociale janë shfaqur pretendime se këto investime përbëjnë vazhdimin e një projekti të vjetër për krijimin e një shteti hebre në territorin shqiptar.

Megjithatë, një hetim i publikuar nga platforma e verifikimit Hibrid.info, më 15 korrik 2026, nuk gjeti dokumente historike që të vërtetojnë një plan të tillë.

Projektet moderne të investimeve duhen analizuar për transparencën, ligjshmërinë, pronësinë e tokës dhe ndikimin në mjedis.

Por për t'i lidhur ato me një projekt historik për krijimin e një shteti të ri nevojiten prova konkrete, jo vetëm krahasime dhe dyshime.

Përfundim: Çfarë na mëson kjo histori?

Historia e Leo Eltonit është një nga episodet më pak të njohura të marrëdhënieve ndërmjet Shqipërisë dhe komuniteteve hebreje në Evropë.

Ajo dëshmon se, në një periudhë kur hebrenjtë po përballeshin me përndjekje gjithnjë e më të rëndë, Shqipëria u konsiderua nga disa individë dhe përfaqësues si një vend i mundshëm strehimi dhe vendosjeje afatgjatë.

Në këtë kontekst lindi edhe propozimi për një atdhe kombëtar hebre në Shqipëri.

Pra, ideja historike ka ekzistuar. Por nuk është provuar se ekzistonte një plan zyrtar i miratuar për krijimin e shtetit të Izraelit në Shqipëri apo për shndërrimin e Tiranës në një Jerusalem të ri.

Historia duhet të studiohet me dokumente, jo të ndërtohet mbi hamendësime.

Sepse e vërteta historike nuk bëhet më e fuqishme duke i shtuar gjëra që dokumentet nuk i thonë.

Ajo bëhet më e fuqishme kur i qëndrojmë besnikë asaj që dokumentet vërtetojnë.

Burimet historike dhe dokumentare

Radio Lyra – Në hap me kohën.

Autor: Hysni Baliu

7 nëntor 2026, ora 09:36,

Kërko në Radio Lyra

Radio Lyra