www.radiolyra.com

Zbulim madhështor në Iliri: Arkeologët polakë zbuluan pallate mbretërore mbi 2.200-vjeçare në Mal të Zi

5 nëntor 2026 | Radio Lyra – Histori dhe Arkeologji

Gërmimet në qytetin antik të Rhizonit zbuluan gjurmë ndërtesash monumentale që mund të lidhen me mbretin ilir Ballaios dhe mbretëreshën Teuta. Zbulimi është i vërtetë, por disa raportime në rrjetet sociale e kanë ngatërruar emrin e mbretit me atë të Bardhylit.

Një zbulim që hedh dritë mbi madhështinë e Ilirisë

Për më shumë se dy mijë vjet, nën shtresat e dheut në territorin e Malit të Zi të sotëm, kanë qëndruar të fshehura mbetjet e ndërtesave monumentale që dikur mund të kenë shërbyer si rezidenca të sundimtarëve ilirë.

Një ekip arkeologësh polakë, i drejtuar nga profesori Piotr Dyczek i Universitetit të Varshavës, zbuloi në qytetin antik të Rhizonit gjurmë të një kompleksi pallator të periudhës helenistike.

Zbulimi u raportua zyrtarisht më 29 korrik 2016 nga Universiteti i Varshavës dhe më 5 gusht 2016 nga portali shkencor polak Science in Poland.

Megjithëse nuk është një zbulim i vitit 2026, rëndësia e tij mbetet e jashtëzakonshme për njohjen e historisë së Ilirisë.

Sipas arkeologëve, këto ndërtesa përfaqësojnë ndër dëshmitë më të rëndësishme të arkitekturës monumentale të sundimtarëve ilirë të zbuluara deri atëherë.

Ku u zbuluan pallatet?

Gërmimet u zhvilluan në Rhizon, i njohur sot si Risan, një qytet në Gjirin e Kotorrit, në Mal të Zi.

Në lashtësi, Rhizoni ishte një qendër e rëndësishme politike dhe ekonomike e botës ilire.

Qyteti lidhet veçanërisht me historinë e mbretëreshës Teuta, një prej figurave më të njohura të Ilirisë, sundimi i së cilës u përball me zgjerimin e Republikës Romake në Adriatik.

Ekipi polak kishte filluar kërkimet arkeologjike në këtë vendbanim që në vitin 2000.

Gjatë gërmimeve të korrikut 2016, arkeologët identifikuan mbetjet e dy fazave të ndërtimit të një kompleksi monumental.

Sipas raportit fillestar:

Kompleksi më i hershëm ishte ndërtuar përpara vitit 260 para erës sonë.
Një kompleks tjetër u ngrit pas vitit 250 para erës sonë, mbi rrënojat e ndërtesës së mëparshme.

Këto të dhëna e vendosin zbulimin në shekullin e tretë para erës sonë, një periudhë kur mbretëritë ilire kishin rol të rëndësishëm në zhvillimet politike të Ballkanit dhe Adriatikut.

Çfarë gjetën arkeologët brenda pallateve?

Një nga pjesët më interesante të zbulimit ishte një sallë e madhe ceremoniale, e ndërtuar sipas një forme arkitekturore të njohur si megaron.

Në qendër të saj ndodhej një vatër zjarri. Në themelet e kësaj vatre, arkeologët zbuluan një depozitim prej tridhjetë monedhash, të interpretuar si një ofertë rituale.

Gjithashtu, u zbuluan kolona mermeri, fragmente enësh luksoze të periudhës helenistike, hapësira për ruajtjen e amforave dhe një shesh i shtruar me kujdes.

Këto elemente tregojnë se ndërtesat nuk ishin banesa të zakonshme.

Madhësia, organizimi i hapësirave dhe teknikat e ndërtimit sugjerojnë se kompleksi kishte funksione përfaqësuese dhe mund të lidhej me elitën politike të qytetit.

Në një fazë të mëvonshme, ndërtesa kishte hyrje të gjera, porta druri, dekorime arkitekturore dhe dysheme të punuara me gurë të vegjël.

Për arkeologët, këto detaje janë dëshmi të një niveli të zhvilluar të arkitekturës në Ilirinë antike.

Gjurmët e një sulmi të dhunshëm

Një tjetër element i rëndësishëm i zbulimit lidhet me mënyrën se si ishte shkatërruar kompleksi i parë.

Arkeologët gjetën gjurmë djegieje dhe predha plumbi që përdoreshin nga hobetë e luftëtarëve të lashtë.

Sipas interpretimit të profesorit Dyczek, ndërtesa mund të jetë shkatërruar gjatë një sulmi të dhunshëm.

Mbi rrënojat e saj u ngrit një kompleks tjetër monumental.

Këto gjetje tregojnë se historia e Rhizonit përfshinte jo vetëm periudha zhvillimi dhe pasurie, por edhe konflikte e shkatërrime.

Megjithatë, vetëm nga këto dëshmi nuk mund të përcaktohet me siguri se kush e kreu sulmin apo në cilën ngjarje të njohur historike duhet vendosur ai.

Pallatet e Bardhylit apo të Ballaiosit dhe Teutës?

Këtu gjendet edhe gabimi kryesor i lajmit që po qarkullon në rrjetet sociale.

Në disa publikime pretendohet se arkeologët kanë zbuluar pallatet e mbretit Bardhyl dhe mbretëreshës Teuta.

Por burimet origjinale të Universitetit të Varshavës nuk e përmendin Bardhylin si sundimtarin me të cilin lidhet ky kompleks.

Ato përmendin mbretin Ballaios, të njohur edhe si Ballaj, dhe mbretëreshën Teuta.

Bardhyli ishte një mbret i rëndësishëm ilir i shekullit të katërt para erës sonë, ndërsa Teuta jetoi dhe sundoi në shekullin e tretë para erës sonë.

Bëhet fjalë për figura historike të periudhave të ndryshme.

Ndërkohë, Ballaiosi ishte një sundimtar ilir, i njohur veçanërisht përmes monedhave të zbuluara nga arkeologët.

Sipas interpretimit të ekipit të Universitetit të Varshavës, Ballaiosi ka sunduar përpara Teutës, ndërsa në disa interpretime historike më të hershme ishte vendosur pas saj.

Prandaj, zbulimet në Rhizon kanë rëndësi edhe për diskutimin shkencor mbi kronologjinë e sundimtarëve ilirë.

Duhet theksuar se lidhja e pallateve me Ballaiosin dhe Teutën mbetet një interpretim arkeologjik, jo një identifikim personal i provuar përfundimisht.

Një zbulim që ndryshon mënyrën si e njohim Ilirinë

Për një kohë të gjatë, njohuritë tona mbi mbretërit ilirë janë mbështetur kryesisht në burime të shkruara nga autorë grekë dhe romakë, si edhe në monedha, mbishkrime dhe gjetje të tjera arkeologjike.

Zbulimi i ndërtesave monumentale në Rhizon shton një dimension të ri.

Ai ndihmon në kuptimin e organizimit të pushtetit, të nivelit të ndërtimit dhe të jetës së elitave në qytetet ilire.

Arkeologjia sjell dëshmi materiale që mund të plotësojnë, korrigjojnë ose sfidojnë interpretimet e ngritura vetëm mbi tekstet e lashta.

Në një studim të botuar në vitin 2020, profesori Dyczek e përshkruan Rhizonin si një qendër të rëndësishme të mbretërisë ilire, duke theksuar kompleksin pallator, fortifikimet dhe zbulimet monetare.

Studimi përmend edhe një thesar prej 4.656 monedhash të zbuluara në Rhizon, shumica të lidhura me emetimet e Ballaiosit.

Këto monedha ofrojnë dëshmi të rëndësishme për aktivitetin ekonomik dhe monetar të qytetit.

Ato, megjithatë, nuk provojnë vetvetiu se Ballaiosi banonte në ndërtesat e zbuluara.

Çfarë është e vërtetuar dhe çfarë mbetet hipotezë?

Nga burimet arkeologjike mund të nxirren disa përfundime të qarta.

Është e vërtetuar se në Rhizon janë zbuluar mbetje të ndërtesave monumentale të shekullit të tretë para erës sonë.

Është e dokumentuar gjithashtu se këto ndërtesa kishin elemente arkitekturore të pazakonta për gjetjet e njohura deri atëherë në rajon.

Është një interpretim i mbështetur në gjetje se kompleksi ka shërbyer si rezidencë ose qendër përfaqësuese e sundimtarëve ilirë.

Nuk është provuar përfundimisht se cili sundimtar ka jetuar personalisht në secilën prej ndërtesave.

Dhe, mbi të gjitha, nuk ka mbështetje në raportet origjinale për pretendimin se bëhet fjalë për pallatet e mbretit Bardhyl.

Përfundim: Historia e Ilirisë është më e pasur sesa mendojmë

Zbulimi në Rhizon përbën një kontribut të rëndësishëm në studimin e qytetërimit ilir.

Ai dëshmon për ekzistencën e arkitekturës monumentale dhe për rëndësinë politike të qendrave ilire gjatë periudhës helenistike.

Në të njëjtën kohë, ky rast na kujton sa e rëndësishme është që lajmet historike të kontrollohen përpara publikimit.

Historia nuk ka nevojë për ekzagjerime që të jetë madhështore.

Vlera e saj qëndron pikërisht te dëshmitë që kanë mbijetuar, te pyetjet që ato ngrejnë dhe te përpjekja e shkencës për të zbuluar të vërtetën.

Rhizoni na kujton se shumë kapituj të historisë së Ilirisë ende presin të studiohen, të kuptohen dhe të tregohen me saktësi.

Burimet shkencore dhe institucionale

Universiteti i Varshavës, 29 korrik 2016 – Odkrycie w iliryjskim Rhizon.
Science in Poland, 5 gusht 2016 – Palace of Illyrian rulers discovered by Polish archaeologists.
Piotr Dyczek, 2018 – An Illyrian palace in Rhizon: preliminary results.
Piotr Dyczek, 2020 – Rhizon – Capital of the Illyrian Kingdom – Some Remarks.
Qendra Kombëtare e Shkencës, Poloni – Projekti kërkimor Rhizon/Risinium.

Përgatiti: Hysni Baliu

5 nëntor 2026, ora 18:54,

Kërko në Radio Lyra

Radio Lyra