Shtatë gra të vrara në Kosovë: çfarë tregojnë provat shkencore për dhunën ndaj grave?

11 tetor 2026 | Radio Lyra

Dhuna e mëparshme, kërcënimet, kontrolli ndaj partneres dhe qasja në armë janë ndër faktorët që studimet i lidhin me rrezikun e vrasjes së grave nga partnerët. Për Kosovën, raportet kanë dokumentuar edhe pengesa shoqërore, varësi ekonomike dhe mangësi në mbrojtjen institucionale. Megjithatë, shkaqet e secilës vrasje kërkojnë hetim të veçantë.

Shtatë gra janë vrarë në Kosovë gjatë këtij viti, sipas raportimit të KOHA-s të datës 10 tetor 2026. I njëjti raportim bën të ditur se, nga janari deri në qershor, Policia kishte regjistruar 1.335 raste të dhunës në familje. Shifra e grave të vrara këtu i atribuohet këtij burimi mediatik dhe nuk paraqitet si rezultat i një verifikimi të pavarur të secilit rast. 

Përballë këtyre ngjarjeve, pyetja është se çfarë e shtyn dhunën drejt një përfundimi vdekjeprurës. Shpjegimet e shpejta, si “xhelozia”, “nervozizmi” ose “problemet familjare”, nuk mjaftojnë për një analizë shkencore. Kërkimet shqyrtojnë ndërveprimin e sjelljeve të dhunuesit, historisë së marrëdhënies, kushteve shoqërore dhe mundësive për mbrojtje.

Duhet bërë një dallim thelbësor: një faktor rreziku nuk është shkak i provuar i një vrasjeje konkrete. Ai tregon një rrethanë që lidhet statistikisht me mundësi më të lartë të dhunës së rëndë. Për të përcaktuar çfarë ka ndodhur në secilin rast nevojiten provat e hetimit.

Dhuna që i paraprin vrasjes

Një rishikim sistematik i publikuar në vitin 2022, që përfshiu 24 studime, identifikoi dhunën e mëparshme, kërcënimet, kontrollin, posesivitetin dhe ndarjen ndër faktorët e lidhur me vrasjen e grave nga partnerët. Kjo tregon se vëmendja nuk duhet kufizuar vetëm te çasti i krimit. Historia e marrëdhënies mund të përmbajë sinjale të rëndësishme rreziku. 

Kontrolli ndaj partneres mund të shfaqet përmes kufizimit të kontakteve, mbikëqyrjes së lëvizjeve dhe imponimit të vendimeve. Kur shoqërohet me kërcënime dhe dhunë, ai duhet shqyrtuar si pjesë e rrezikut, jo thjesht si mosmarrëveshje mes dy personave. Literatura shkencore e lidh këtë model sjelljeje me përpjekjen për të ruajtur pushtetin mbi partneren. 

Këto gjetje ndërkombëtare ndihmojnë në kuptimin e fenomenit, por nuk provojnë se të gjithë këta faktorë kanë qenë të pranishëm në shtatë rastet e raportuara në Kosovë.

Pse ndarja mund të shoqërohet me rrezik të shtuar?

Studimi i Zhaklin Kembëllit dhe bashkëpunëtorëve, i zhvilluar në 11 qytete të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, krahasoi të dhënat për 220 gra të vrara nga partnerët me ato të 343 grave që kishin përjetuar dhunë. Shkëputja nga partneri, veçanërisht kur ai ushtronte kontroll të fortë, ishte ndër faktorët e lidhur me rrezik më të lartë të vrasjes. 

Kjo gjetje nuk e ngarkon gruan me përgjegjësi për dhunën kur vendos të largohet. Ajo tregon se largimi nga një marrëdhënie e dhunshme mund të kërkojë mbrojtje të organizuar. Pyetja “pse nuk u largua?” e anashkalon mundësinë që pikërisht largimi të shoqërohej me kërcënime të shtuara.

Armët dhe shtrëngimi i qafës: sinjale që kërkojnë vëmendje

Në studimin e Kembëllit, qasja e dhunuesit në armë zjarri dhe kërcënimet e mëparshme me armë u lidhën me rrezik më të lartë të vrasjes së partneres. Prania e armëve, prandaj, është informacion i rëndësishëm gjatë vlerësimit të rrezikut. Rezultatet numerike të një studimi amerikan nuk mund të zbatohen automatikisht në Kosovë, por ato mbështesin rëndësinë e shqyrtimit të këtij faktori. 

Një studim tjetër identifikoi shtrëngimin e qafës nga partneri, edhe kur viktima mbijeton, si faktor të lidhur me tentativën për vrasje dhe vrasjen e grave. Kjo formë dhune nuk duhet nënvlerësuar vetëm sepse incidenti nuk përfundoi me vdekje. 

Çfarë tregojnë të dhënat për shoqërinë kosovare?

Anketa e Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë, e realizuar në vitin 2018 dhe e publikuar më 2019, përfshiu 1.990 gra të moshës 18–74 vjeç në Kosovë. Sipas saj, 48 për qind e të anketuarave pajtoheshin se dhuna në familje është çështje private që duhet trajtuar brenda familjes.

Raporti identifikoi pranimin e dhunës si diçka normale dhe mosbesimin në mbrojtjen institucionale ndër pengesat për kërkimin e ndihmës. Këto të dhëna përshkruajnë periudhën e anketimit; ato nuk janë matje e qëndrimeve në vitin 2026. 

Gjetjet dokumentojnë një mjedis ku raportimi i dhunës mund të pengohet nga bindjet shoqërore. Ato nuk provojnë motivin e ndonjë vrasjeje dhe nuk i bëjnë gratë përgjegjëse për dhunën që përjetojnë.

Organizata Botërore e Shëndetësisë e identifikon pabarazinë gjinore si shkak rrënjësor të dhunës ndaj grave. Ndër faktorët përkatës përmend normat që privilegjojnë burrat, kufizojnë autonominë e grave dhe e justifikojnë dhunën. Kjo është një analizë e kushteve shoqërore dhe nuk nënkupton se çdo individ që jeton në këto kushte bëhet i dhunshëm. 

Varësia ekonomike dhe përgjigjja e institucioneve

Vlerësimi i Këshillit të Evropës për Kosovën, i publikuar në vitin 2022, kërkonte masa për të zvogëluar varësinë ekonomike të grave nga dhunuesit, për të siguruar financim të qëndrueshëm për strehimoret dhe për të zgjeruar shërbimet mbështetëse. Këto rekomandime tregojnë rëndësinë e kushteve materiale për mbrojtjen dhe rimëkëmbjen e viktimave. Ato nuk provojnë se varfëria, vetvetiu, shkakton vrasje. 

Raporti evidentonte gjithashtu se vlerësimet e rrezikut nuk kryheshin gjithmonë sistematikisht dhe plotësisht. Ai vinte në dukje mangësi në përsëritjen e tyre gjatë procedurave, përfshirë periudhën gjatë dhe pas lëshimit të urdhrave të mbrojtjes.

Këto janë gjetje për periudhën e shqyrtuar. Ato nuk vërtetojnë automatikisht përgjegjësi institucionale në secilën vrasje të këtij viti. Për këtë duhen shqyrtuar raportimet e mëparshme, vendimet dhe veprimet konkrete të institucioneve. 

Kufijtë e shpjegimeve me alkoolin apo shëndetin mendor

Organizata Botërore e Shëndetësisë rendit përdorimin e dëmshëm të alkoolit, përjetimin ose dëshmimin e dhunës në fëmijëri dhe disa gjendje të shëndetit mendor ndër faktorët e lidhur me dhunën nga partneri. Por prania e një faktori të tillë nuk mjafton për të shpjeguar një vrasje. 

Pa prova individuale dhe vlerësim profesional nuk mund të thuhet se një autor vrau për shkak të sëmundjes mendore, alkoolit ose traumës. Po kështu, studimet ndërkombëtare nuk mund të përdoren për të vendosur diagnoza nga larg.

Për Kosovën, shqyrtimi i secilit rast duhet të sqarojë nëse kishte dhunë të mëparshme, kërcënime, armë, kërkesa për ndihmë dhe masa mbrojtëse. Vetëm ky informacion mund të tregojë ku kishte mundësi ndërhyrjeje dhe çfarë duhet përmirësuar.

Përgjegjësia për dhunën i përket autorit. Detyra e institucioneve është ta identifikojnë rrezikun dhe të sigurojnë mbrojtje. Detyra e informimit publik është të mbështetet në prova, pa e fajësuar viktimën dhe pa i paraqitur hamendësimet si shpjegime shkencore.