Qytetet ilire dhe organizimi i jetës qytetare

www.radiolyra.com 

24 tetor 2026

Në shekujt IV–I para erës sonë, qytetet morën një rol të rëndësishëm në jetën ekonomike e politike të Ilirisë së Jugut. Historiani Aleks Buda dhe studiuesi i antikitetit Neritan Ceka e trajtuan urbanizimin si një pjesë të rëndësishme të historisë ilire. Sipas sintezës së Cekës, kjo periudhë u shqua për zhvillimin e qyteteve dhe për krijimin e formave të ndryshme të organizimit politik.

Gërmimet arkeologjike kanë dokumentuar qendra si Amantia, Antigonea, Dimali, Bylisi, Klosi, Zgërdheshi, Lisi dhe Belshi. Këto qytete nuk ishin vetëm vendbanime të mëdha. Ato shërbenin si qendra ku zhvillohej prodhimi dhe organizohej jeta e bashkësive përreth. Studimet e Neritan Cekës i lidhin këto ndryshime me zgjerimin e jetës qytetare në trevat jugore ilire.

Një dëshmi me rëndësi është përdorimi i monedhave dhe i mbishkrimeve. Në disa monedha dhe prodhime të punishteve publike gjenden emra si Amanton, Byllionon dhe Dimalitan. Ceka i lidh këto emërtime me bashkësi të organizuara përreth qyteteve. Kjo tregon se përkatësia politike dhe shoqërore mund të shprehej edhe përmes emrit të qytetit ose të bashkësisë së tij.

Në disa treva, ky organizim njihej si koinon — një bashkësi politike që mund të përfshinte territorin e një qyteti dhe zonat përreth tij. Sipas interpretimit të Cekës, disa koinone ruanin autonomi politike e ekonomike, zgjidhnin nëpunësit e tyre dhe prisnin monedha vendore. Në raste të caktuara, disa bashkësi mund të lidhnin një organizim më të gjerë. Kjo dëshmi tregon se jeta politike ilire nuk organizohej vetëm rreth mbretërive; në disa zona funksiononin edhe bashkësi me institucione vendore.

Bylisi është një shembull konkret. Në shekujt III–II para erës sonë, qyteti priste monedha bronzi autonome dhe kishte një territor të përcaktuar në zonën pranë lumit Aoos, sot Vjosa. Neritan Ceka përmend edhe qendra të tjera në këtë territor, si Klosi dhe Gurëzeza. Një mbishkrim në Dodonë, i datuar prej tij në vitet 230–219 para erës sonë, shërben si dëshmi për ekzistencën e koinonit të bylinëve. Monedhat dhe mbishkrimi, të marra së bashku, ndihmojnë të kuptohet organizimi ekonomik e politik i kësaj bashkësie.

Zhvillimi i qyteteve ilire u bë në një hapësirë ku kishte kontakte me qendra të tjera të botës antike. Megjithatë, sipas vlerësimit historiografik të Cekës, dëshmitë epigrafike, monetare dhe arkeologjike tregojnë edhe praninë e elementeve vendore ilire në këto qendra. Prandaj, qytetet e Ilirisë së Jugut duhen kuptuar si pjesë e një bote me lidhje të shumta kulturore e tregtare, por edhe me organizim dhe zhvillim të vetin.

Historia e qyteteve ilire na jep një pamje më të plotë të shoqërisë së asaj kohe: krahas mbretërive dhe pushtetit të sundimtarëve, ekzistonin qendra qytetare, bashkësi politike, monedha vendore dhe institucione lokale. Këto të dhëna lidhen kryesisht me Ilirinë e Jugut dhe nuk duhen përgjithësuar pa prova për çdo trevë ilire.

Baza historiografike

Shkrimi mbështetet në studimet e historianit Aleks Buda dhe të studiuesit shqiptar të arkeologjisë antike Neritan Ceka, të botuara në Iliria dhe në punimet e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.